Czesc I

Zasady dziedziczenia

Spis tresci

Rozdzial I. Dziedziczenie ustawowe

Rozdzial II. Co z gospodarstwami rolnymi

Rozdzial III. Wedle ostatniej woli

Rozdzial IV. Zachowek dla najblizszychRozdzial V. Odsuniecie od spadku i rezygnacja z niego

CZESC II Podatek od spadkow i darowizn

Sa dwa porzadki dziedziczenia: z mocy testamentu i wedlug regul prawa spadkowego ustalonych w kodeksie cywilnym (dziedziczenie ustawowe). Oba normuje kodeks cywilny w ksiedze czwartej "Spadki" (art. 922-1088). Kwestie proceduralne, a wiec przede wszystkim formalnosci prowadzace do stwierdzenia przez sad, ze okreslone osoby nabyly spadek, a takze zwiazane z dzialem spadku normuje kodeks postepowania cywilnego w dziale IV "Sprawy z zakresu prawa spadkowego" ksiegi drugiej "Postepowanie nieprocesowe" (art. 627- 691).

W testamencie mozna przekazac majatek dowolnie wybranej osobie lub osobom. Jednak najblizszym nalezy sie wowczas od spadkobiercy czy spadkobiercow wyznaczonych w testamencie wcale pokazny zachowek. Tych, ktorzy dziedziczyliby automatycznie, gdyby nie testament, spadkodawca moze pozbawic zachowku tylko przez wydziedziczenie. Musza jednak byc po temu bardzo wazne, zawinione przez nich powody. Sam spadkobierca moze spadek odrzucic, skladajac oswiadczenie przed sadem albo u notariusza. W szczegolnie drastycznych sytuacjach wchodzi w rachube uznanie go przez sad za niegodnego dziedziczenia.

Rozdzial 1. Dziedziczenie ustawowe

Reguly dziedziczenia ustawowego obowiazujace, gdy spadkodawca nie sporzadzil testamentu, sa sztywne i zaleza od tego, jaki krag bliskich pozostawil zmarly. W pierwszej kolejnosci do spadku powolane sa dzieci i malzonek spadkodawcy. Dziedzicza oni w czesciach rownych. Jednak wdowa (wdowiec), jesli dzieci jest wiecej, musi dostac co najmniej 1/4 spadku (art. 931 k.c.). Jezeli dziecko spadkodawcy nie dozylo spadku, jego czesc przypada jego dzieciom, czyli wnukom zmarlego. Gdyby nie dozyly spadku rowniez jego wnuki, to, co przypada na ich rodzica, otrzymuja prawnuki. We wszystkich tych wypadkach majatek, jaki otrzymuja zamiast dzieci spadkodawcy jego wnuki czy prawnuki, dzielony jest miedzy nich w czesciach rownych.

Jezeli zmarly pozostawil zone i dzieci albo tylko dzieci, dalsi krewni, w tym wnuki i rodzice, w ogole nie uczestnicza w dziedziczeniu ustawowym. Mogliby otrzymac cos z majatku zmarlego tylko z mocy jego testamentu lub zapisu. Jesli takiego testamentu czy zapisu nie ma, dziedzicza tylko dzieci (gdy nie dozyly spadku - wnuki) oraz wdowa lub wdowiec.

Jezeli zmarly nie pozostawil dzieci ani wnukow czy prawnukow, dziedzicza po nim: malzonek oraz rodzice i rodzenstwo (art. 932 k.c.). Malzonkowi zawsze w takim wypadku przypada polowa majatku (jego udzial zostal wiec ustalony w sposob sztywny). Druga polowa dziela sie rodzice i rodzenstwo. Jednak kazdy z rodzicow ma prawo do 1/4 tej polowy spadku, ktora przypada krewnym spadkodawcy (art. 933 k.c.). Reszte dziedzicza bracia i siostry w czesciach rownych. Jezeli zyje tylko jedno z rodzicow, to udzial tego, ktory nie dozyl spadku (lub go odrzucil), otrzymuja: w polowie rodzic pozostajacy przy zyciu i w polowie rodzenstwo do rownego podzialu. Gdyby ktores z rodzenstwa nie dozylo spadku, na jego miejsce wchodza jego dzieci (wnuki), a wiec siostrzency, bratankowie zmarlego, ktorzy dziela miedzy siebie udzial w spadku swego rodzica po rowno (art. 934 k.c.).

Gdy w zwiazku z bezpotomna smiercia spadkodawcy do spadku po nim oprocz wdowy czy wdowca naleza tylko rodzice, polowe otrzymuje malzonek, a kazde z rodzicow po 1/4 spadku. Jezeli zyje tylko jedno z rodzicow, jego udzial, podobnie jak malzonka, wynosi 1/2 spadku (np. matka dostaje tyle co wdowa).

Jezeli oprocz malzonka z mocy ustawy do spadku powolane jest tylko rodzenstwo, dziedziczy ono w czesciach rownych to, co przypada lacznie dla rodzicow i rodzenstwa, czyli dziela sie po rowno polowa spadku po zamarlym bezpotomnie (druga polowa nalezy do wdowy lub wdowca).

Wdowa czy wdowiec otrzymuje - zgodnie z regulami dziedziczenia ustawowego - caly spadek, tylko gdy spadkodawca nie pozostawil dzieci, rodzicow, rodzenstwa, ani tez nie ma dzieci czy wnukow, prawnukow rodzenstwa. Jezeli bowiem brat czy siostra umarli wczesniej niz spadkodawca, ale pozostawili potomstwo, wdowa albo wdowiec dziedzicza spadek z bratankami, bratanicami, siostrzencami i siostrzenicami zmarlego. Udzialem w spadku, jaki przypadlby siostrze czy bratu spadkodawcy, dziela sie po rowno ich dzieci.

Jezeli spadkobierca nie pozostawil malzonka ani dzieci, wnukow, prawnukow, spadek przypada jego rodzicom, rodzenstwu oraz dzieciom i wnukom rodzenstwa (art. 935 1 k.c.). Jezeli zas pozostawil tylko rodzenstwo, bracia i siostry dziela sie spadkiem po rowno, a na miejsce tych, ktorzy nie dozyli spadku, wchodza ich dzieci.

Gdy nie ma nikogo z kregu spadkobiercow ustawowych, a spadkodawca nie sporzadzil testamentu, majatek po nim dziedziczy skarb panstwa, jako spadkobierca ustawowy.

Tak samo jak dzieci naturalne prawo spadkowe traktuje dzieci adoptowane (ktore nie dziedzicza po swych krewnych). Inne, szczegolne reguly dziedziczenia obowiazuja w razie adopcji niepelnej, polegajacej na powstaniu wylacznie stosunkow miedzy przysposabiajacym i przysposabianym, a nie obejmujacej juz ich krewnych. Ten rodzaj adopcji w praktyce nie jest wykorzystywany.

Prawo spadkowe nie roznicuje w zaden sposob dzieci malzenskich i pozamalzenskich.

Jak z tego wynika, na mocy przepisow ustawowych dziedzicza zasadniczo (jesli pominac dzieci adoptowane i skarb panstwa) tylko krewni i malzonek. Nie dziedzicza powinowaci - tesciowie, szwagrowie itp.

W ogole nie naleza do kregu spadkobiercow ustawowych dziadkowe. Jesli jednak np. dziadkowie darowali wnukowi gospodarstwo rolne, dom, liczac, ze w zamian zapewni im spokojna starosc, w razie smierci wnuka moga domagac sie srodkow utrzymania od tego czy tych, ktorzy po nim dziedzicza, np. od zony zmarlego.

Tego rodzaju roszczenia do spadkobiercow wnukow wchodza w rachube tylko wowczas, gdy dziadkowie spadkodawcy znajduja sie w niedostatku i nie moga uzyskac naleznych im srodkow utrzymania od osob, ktore sa wobec nich zobowiazane do alimentow, a wiec przede wszystkim swych dzieci i innych wnukow, bo np. te albo nie zyja, albo same znajduja sie w ciezkiej sytuacji. Od spadkobiercy nie obciazonego wobec nich obowiazkiem alimentacyjnym, np. zony zmarlego wnuka, nalezy sie im wowczas utrzymanie w stosunku do ich potrzeb i do wartosci jej udzialu w spadku.

Spadkobierca moze zawsze uwolnic sie od obowiazkow wobec dziadkow zmarlego, jesli zaplaci im jednorazowo kwote odpowiadajaca wartosci jednej czwartej swego udzialu w spadku (art. 966 k.c.).

Wyraznie wylaczony z dziedziczenia ustawowego jest malzonek pozostajacy w oficjalnej orzeczonej przez sad separacji (art. 9351 k.c.).

Konkubina czy konkubent sa z punktu widzenia prawa spadkowego osobami obcymi. Konkubina moze wiec dziedziczyc po swym towarzyszu zycia, tylko gdy ten zostawil na jej rzecz testament.

Malzonek moze tez byc wylaczony z dziedziczenia, jesli zmarly wystapil do sadu przeciwko niemu o rozwod lub o orzeczenie separacji, i to z jego winy, i gdy zadanie to byloby uzasadnione (art. 940 1 k.c.). Nawet w takiej sytuacji odsuniecie malzonka od spadku nie nastepuje automatycznie. Ktorys ze spadkobiercow musi wystapic do sadu z wnioskiem o wylaczenie go od dziedziczenia. Sad bada wtedy, czy istotnie zadanie rozwodu z winy malzonka bylo uzasadnione. Na wystapienie z takim wnioskiem spadkobierca ma 6 miesiecy, liczac od dnia, w ktorym dowiedzial sie o otwarciu spadku, czyli praktycznie od dnia smierci spadkodawcy, nie wiecej jednak niz rok od otwarcia spadku.

Spadkobierca zarowno ustawowy, jak i powolany w testamencie moze zostac wylaczony ze spadku w razie uznania go za niegodnego dziedziczenia, ale dotyczy to tylko scisle okreslonych i drastycznych sytuacji, a ponadto gdy sam odrzuci spadek (o czym dalej).

Poza tymi sytuacjami jedynym sposobem na zmiane regul dziedziczenia ustawowego jest testament. Jezeli wiec potencjalny spadkodawca akceptuje w pelni te reguly, spisywanie testamentu nie ma sensu. Czasem jednak testament jest sporzadzany tylko po to, by - w formie zapisu - zobowiazac najblizszych (wyznaczonych jako spadkobiercy) do spelnienia okreslonego swiadczenia majatkowego na rzecz wyznaczonej osoby, nie nalezacej do kregu spadkobiercow ustawowych (np. dalszej krewnej, ktora opiekowala sie spadkodawczynia w chorobie, czy wychowanicy, ktora nie zostala formalnie adoptowana). Testamentem mozna na spadkobierce nalozyc takze polecenie okreslonego zachowania sie (np. przeznaczenia jakiejs kwoty na cel dobroczynny).

Warto przypomniec o istotnej zasadzie, ze przy dziale spadku uzyskanego w drodze dziedziczenia ustawowego miedzy dzieci (zstepnych) zmarlego, a takze miedzy dzieci i malzonka, spadkobiercy ci sa obowiazani do zaliczania na schede spadkowa darowizn otrzymanych od spadkodawcy, chyba ze ten zwolnil ich z takiego obowiazku. Przyjmuje sie, ze darowizny w kregu najblizszych, zwlaszcza darowizny znacznej wartosci, sa dokonywane na poczet przyszlego spadku. Nie zalicza sie na schede spadkowa drobnych zwyczajowych darowizn.

Przedmiotem spadku bywa - jesli nie z reguly, to bardzo czesto - wylacznie udzial zmarlego w majatku dorobkowym. Udzialy malzonkow w takim majatku sa rowne. Jezeli w sklad spadku wchodzi tylko udzial zmarlego w majatku dorobkowym, to przedmiotem dzialow jest tylko ta polowa. Druga pozostaje przy wdowie lub wdowcu. Jesli wiec spadkodawca pozostawil zone i np. dwoje dzieci, jego czescia dziela sie - w tym wypadku po rowno - wdowa (lub wdowiec) oraz dzieci.

Dodatkowo malzonek dziedziczacy z innymi spadkobiercami (nie dotyczy to sytuacji, gdy wspolnie ze spadkodawca mieszkaly jego dzieci lub wnuki) moze zadac, oprocz swego udzialu, przedmiotow urzadzenia domowego, z ktorych za zycia spadkodawcy korzystal wspolnie z nim albo wylacznie sam (art. 939 k.c.). Uprawnienie to wdowie czy wdowcowi nie przysluguje, jesli pozycie malzonkow ustalo za zycia spadkodawcy.

Rozdzial 2. Co z gospodarstwami rolnymi

Zaznaczyc trzeba, iz nie obowiazuja juz odrebne reguly ustawowego dziedziczenia gospodarstw rolnych. Przepisy ograniczajace krag uprawnionych do dziedziczenia gospodarstwa automatycznie, gdy nie ma testamentu, Trybunal Konstytucyjny uznal za sprzeczne z konstytucja. Od 14 lutego 2001 r., tj. od ogloszenia werdyktu TK, przestaly one obowiazywac.

Spadek, w ktorego sklad wchodzi gospodarstwo rolne, jesli nie ma testamentu, dziedziczy sie tak samo jak kazdy inny, wedle regul wskazanych w poprzednim rozdziale. Nadal jednak przepisy sprzed 14 lutego 2001 r. ograniczajace krag spadkobiercow ustawowych maja zastosowanie do spadkow otwartych przed ta data. A zatem jesli spadkodawca zmarl przed 14 lutego 2001 r., gospodarstwo rolne dziedzicza tylko osoby, ktore spelnialy wowczas nastepuje warunki: stale pracowaly bezposrednio w produkcji rolnej; mialy przygotowanie zawodowe do prowadzenia produkcji rolnej; byly maloletnie, tj. nie przekroczyly 18 lat (pelnoletnosc uzyskuje sie wczesniej z zawarciem malzenstwa), badz tez uczyly sie zawodu albo uczeszczaly do szkol; byly trwale niezdolne do pracy. Dopiero jesli takich osob wsrod spadkobiercow ustawowych nie bylo, obowiazywaly ogolne reguly dziedziczenia ustawowego. Spadkodawca mogl jednak takze wowczas sporzadzic testament i zapisac gospodarstwo dowolnej osobie czy osobom, z pominieciem wskazanych grup nalezacych do spadkobiercow ustawowych dziedziczacych gospodarstwo automatycznie. Gdy jednak pozostawil on spadkobiercow z kregu najblizszych, mieli oni prawo domagac sie zachowku, jesli nie otrzymali go wczesniej, np. w formie darowizny.

W odniesieniu do spadkow, w ktorych sklad wchodzi gospodarstwo rolne, otwartych przed 14 lutego 2001 r., o tym, co uwaza sie za przygotowanie zawodowe do prowadzenia produkcji rolnej, a takze przypadki, gdy pobieranie nauki lub uczeszczanie do szkoly uprawnia do dziedziczenia gospodarstwa, oraz zasady i tryb stwierdzenia niezdolnosci do pracy precyzuje rozporzadzenie Rady Ministrow z 12 grudnia 1990 r. w sprawie warunkow dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. nr 89, poz. 519). Rowniez ono, jako sprzeczne z konstytucja, stracilo 14 lutego 2001 r. moc obowiazujaca.

Jeszcze bardziej restryktywne przepisy dotyczace dziedziczenia gospodarstw obowiazywaly przed 1 pazdziernika 1990 r. Maja one nadal zastosowanie do spadkow otwartych przed ta data. Spadek zas otwiera sie z chwila smierci spadkodawcy. Tak wiec jesli spadkodawca, ktory pozostawil gospodarstwo rolne, zmarl przed 1 pazdziernika 1990 r., a sprawy spadkowe nie zostaly jeszcze uregulowane (a nie sa to wcale przyklady odosobnione), zastosowanie beda mialy stare przepisy.

Rozdzial 3. Wedle ostatniej woli

Bylo i jest zasada, ze kazdy moze dowolnie rozporzadzic swym majatkiem na wypadek smierci. Spadkodawca nie jest niczym w swej decyzji skrepowany. Jednak niezaleznie od jego woli najblizszym nalezy sie zachowek (o czym dalej).

Pragnacy pozostawic swa ostatnia wole ma do wyboru kilka sposobow jej przekazania. Sa jednak pewne ogolne warunki, ktore odnosza sie do wszystkich testamentow. Tak wiec testament moze zawierac rozporzadzenie tylko jednego spadkodawcy. Wylaczony jest wiec np. wspolny testament meza i zony. Sporzadzic testament (a takze go odwolac) moze tylko osoba majaca pelna zdolnosc do czynnosci prawnych, a wiec w pelni poczytalna, pelnoletnia. Niewazny jest testament spisany w stanie wylaczajacym (z roznych powodow, np. ze wzgledu na stan umyslu spowodowany ciezka choroba) swiadome powziecie decyzji i wyrazenie woli. Niewazny jest testament sporzadzony pod wplywem grozby albo bledu uzasadniajacego przypuszczenie, ze gdyby nie ten blad spadkodawca nie sporzadzilby testamentu o takiej tresci (art. 945 k.c.).

I. Jaki testament

Z prawnego punktu widzenia nie ma testamentow lepszych i gorszych. Jednak najbezpieczniejszy jest testament sporzadzony u notariusza w formie aktu notarialnego. Powierzenie jego spisania profesjonaliscie, jakim jest notariusz, daje gwarancje nie tylko waznosci testamentu, ale i tego, ze ostatnia wola bedzie wyrazona w sposob precyzyjny, nie budzacy watpliwosci. Testament notarialny jest dokumentem urzedowym i stanowi dowod tego, co zostalo w nim urzedowo poswiadczone. Z tego powodu trudno takie testamenty obalic.

Mozna przekazac swe dyspozycje na wypadek smierci ustnie w obecnosci dwu swiadkow wobec przewodniczacego zarzadu jednostki samorzadu terytorialnego, sekretarza powiatu albo gminy lub kierownika urzedu stanu cywilnego (art. 951 k.c.). Oswiadczenie spadkodawcy spisuje sie wtedy w protokole z podaniem daty sporzadzenia i odczytuje sie spadkodawcy w obecnosci swiadkow. Protokol powinien byc podpisany przez spadkodawce, osobe, wobec ktorej ostatnia wola zostala oswiadczona, oraz przez swiadkow. Jesli z jakichs powodow spadkodawca nie jest sie w stanie podpisac, trzeba w protokole wskazac tego przyczyne.

Mozna tez zostawic testament wlasnoreczny, bez angazowania do tego jakichkolwiek innych osob czy urzedow (art. 949 k.c.).

Sa wreszcie testamenty szczegolne. Taki dokument wchodzi przede wszystkim w rachube, gdy istnieje obawa rychlej smierci i zachowanie jednej ze wskazanych zwyklych form testamentu nie jest mozliwe (art. 952 k.c.). Spadkodawca moze wowczas wyrazic swa ostatnia wole w obecnosci co najmniej trzech swiadkow. Jeden z nich albo osoba trzecia musi spisac oswiadczenie spadkodawcy (jego ostatnia wole) najpozniej w ciagu roku od jej wyrazenia, z podaniem miejsca i daty oswiadczenia i daty sporzadzenia pisma. Pismo to musi byc podpisane przez spadkodawce i co najmniej dwu swiadkow.

Po smierci spadkodawcy, jesli jego ostatnia wola (wyrazona w obliczu rychlej smierci) nie zostala spisana, w ciagu szesciu miesiecy moze byc stwierdzona przez zgodne zeznanie swiadkow zlozone przed sadem. Jesli przesluchanie jednego ze swiadkow nie jest mozliwe lub napotyka trudne do przezwyciezenia przeszkody, sad moze poprzestac na zgodnych zeznaniach dwu swiadkow.

Nie moze byc swiadkiem osoba nie majaca pelnej zdolnosci do czynnosci prawnych, a wiec niepoczytalna albo maloletnia, a takze niewidoma, glucha, niema, nie mogaca pisac i czytac, nie wladajaca jezykiem, w ktorym spadkodawca sporzadza testament, skazana za falszywe zeznania. Co istotne, nie moze byc nim osoba, dla ktorej w testamencie przewidziano jakakolwiek korzysc. Nie moze nim byc malzonek osoby sporzadzajacej testament, jej krewni lub powinowaci pierwszego i drugiego stopnia oraz osoby przez nia adoptowane.

Jesli jednak swiadkiem byla osoba z tego kregu, niewazne bedzie tylko to postanowienie testamentu, ktore przysparza korzysci tej osobie, jej malzonkowi, krewnym lub powinowatym pierwszego lub drugiego stopnia albo osobie przez nia adoptowanej. Jesli jednak z tresci testamentu albo okolicznosci wynika, ze testamentu bez tego niewaznego postanowienia spadkodawca by nie sporzadzil, niewazny jest caly testament.

II. Mozna wlasnorecznie

Stosunkowo czesto spadkodawcy decyduja sie na pozostawienie testamentu wlasnorecznego i rownie czesto takie testamenty, przede wszystkim z powodu uchybien formalnych, bywaja niewazne. Czasem tez, ze wzgledu na nieumiejetnosc wyrazenia ostatniej woli, sa problemy z ich interpretacja, choc prawo nakazuje tlumaczyc testament tak, aby zapewnic mozliwie najpelniejsze urzeczywistnienie woli spadkodawcy.

Dla waznosci testamentu wlasnorecznego konieczne jest zachowanie pewnego minimum wymagan formalnych (art. 949 k.c.). Taki testament musi byc:

  • napisany przez spadkodawce w calosci pismem recznym (nie mozna go napisac na maszynie, na komputerze czy podpisac tylko testamentu napisanego reka innej osoby),
  • podpisany przez spadkodawce,
  • opatrzony przez niego data.

Nawet jednak brak daty nie powoduje niewaznosci testamentu wlasnorecznego, jezeli nie wywoluje watpliwosci co do zdolnosci spadkodawcy do jego sporzadzenia, tresci lub co do wzajemnego stosunku kilku testamentow.

Nie ma natomiast zadnych ustepstw, gdy chodzi o dwa pozostale warunki: testament wlasnoreczny dla swej waznosci musi byc w calosci napisany pismem odrecznym (sfalszowanie bowiem calego pisma jest trudne) i podpisany. Jesli spadkodawca zapomni np. o podpisie albo sporzadzi testament w calosci lub czesci na maszynie, na komputerze lub podpisze testament napisany w calosci czy w czesci reka innej osoby, bedzie on calkowicie niewazny i nie wywola zamierzonych skutkow. Oznacza to m.in., ze do spadku po jego smierci beda mialy zastosowanie reguly dziedziczenia ustawowego, obowiazujace, gdy spadkodawca nie pozostawil ostatniej woli.

Kodeks cywilny okresla wymagania formalne dotyczace testamentu wlasnorecznego bardzo lakonicznie. Z praktyki sadowej plyna jednak pewne konkretne wskazowki, do ktorych powinni sie dostosowac wszyscy decydujacy sie na pozostawienie testamentu w takiej formie. Z testamentu wlasnorecznego musi jednoznacznie wynikac, iz jest to ostatnia wola. Najlepiej wiec zatytulowac go: "Testament", "Moja ostatnia wola", oraz posluzyc sie np. sformulowaniem: "Ja, nizej podpisana (tu imie i nazwisko), oswiadczam, ze do spadku po mnie powoluje (tu nazwiska i imiona powolanych oraz imiona ich rodzicow)", czy "Moja ostatnia wola jest, by po mojej smierci...".

Nie jest istotny rodzaj papieru, na ktorym jest spisany testament, ani to, czy spisano go atramentem, tuszem, olowkiem itd. (byle wlasnorecznie). Trzeba pamietac, ze pismo powinno byc czytelne, ze musi dac sie odczytac (ostatecznie przez grafologa).

W trakcie pisania testamentu spadkodawca moze przekreslac wyrazy, czesci zdan, cale zdania i fragmenty juz napisanego tekstu. Uwaza sie je wowczas za nie napisane. Moze tez czynic zmiany i uzupelnienia rozporzadzen. Dla ich skutecznosci musi ujawnic wole ich dokonania, opatrujac je przynajmniej data. Inaczej dopiski i przekreslenia beda uznane za niewazne. Dodatkowe dyspozycje dopisane pod podpisem uwaza sie za nowy testament, ktory dla swej waznosci powinien byc opatrzony podpisem i data.

Podpisac sie nalezy imieniem i nazwiskiem, choc dopuszczalne jest umieszczenie nazwiska w skrocie (nie wystarcza inicjaly czy parafa). Podpis powinien znajdowac sie bezposrednio pod trescia testamentu, konczac ja (a nie np. na kopercie czy przed testamentem). Data (z podaniem dnia, miesiaca, roku) rowniez musi byc napisana wlasnorecznie, a umiescic ja mozna zarowno u gory, przed trescia testamentu, jak i po jego tresci, a nawet w samej tresci. Sa orzeczenia sadowe dopuszczajace podanie daty w sposob opisowy (np. "w moje siedemdziesiate urodziny"). Data nieprawdziwa pociaga za soba w zasadzie niewaznosc testamentu. Brak daty wprawdzie, jak juz wspomniano, nie zawsze powoduje niewaznosc testamentu, ale zamieszczenie jej moze wskazywac w razie pozniejszych watpliwosci co do poczytalnosci spadkodawcy, ze w czasie jego sporzadzania byl poczytalny, a takze usunac watpliwosci co do wzajemnego stosunku testamentow sporzadzonych przez te sama osobe.

III. Odwolanie zawsze mozliwe

Spadkodawca moze w kazdej chwili odwolac zarowno caly testament, jak i jego poszczegolne postanowienia (art. 946 k.c.). Nie ma zadnych ograniczen czasowych, ktore by dotyczyly sporzadzenia testamentu albo jego odwolania. Testament mozna sporzadzic, a takze odwolac rowniez na lozu smierci. Sa trzy sposoby odwolania ostatniej woli:

  • sporzadzenie nowego testamentu,
  • w zamiarze odwolania zniszczenie dokumentu zawierajacego ostatnia wole lub pozbawienie go cech, od ktorych zalezy jego waznosc,
  • dokonanie w testamencie zmian, z ktorych wynika wola odwolania go.

Dokonanie zmian w testamencie, z ktorych wynika wola odwolania jego postanowien, moze polegac np. na przekresleniu calego testamentu. Dodatkowo spadkodawca moze na nim zaznaczyc, ze testament zostal uchylony, odwolany, anulowany.

Poniewaz nie ma testamentow ze wzgledu na swa forme lepszych czy gorszych, np. testamentem wlasnorecznym (jesli zostal sporzadzony prawidlowo) mozna zniweczyc wczesniejszy notarialny. Jesli autentycznosc testamentu wlasnorecznego jest kwestionowana, jesli budzi watpliwosci, z reguly sad zleca przeprowadzenie ekspertyzy grafologicznej.

W nowym testamencie ostatnia wole, ktora spadkodawca wyrazil w poprzednim, moze odwolac wprost albo tez w sposob dorozumiany - przez ustalenie innych zasad podzialu majatku miedzy spadkobiercow. Jesli w nowym testamencie nie zaznaczyl, ze odwoluje poprzedni, anulowane beda tylko te postanowienia poprzedniego testamentu, ktorych nie mozna pogodzic z trescia nastepnego. Moze wiec zdarzyc sie, ze wazne okaza sie dwa testamenty, jesli np. w pierwszym do calosci spadku powolany zostal najstarszy syn, a w drugim spadkodawca ustanowil zapisy na rzecz swej wnuczki, konkubiny itd., obciazajace spadek, jaki przypadnie synowi. Testament wczesniejszy moze byc odwolany przez pozniejszy, jesli ten drugi jest wazny, tj. spelnia wszystkie wymagania formalne dotyczace danego rodzaju testamentu. Tak wiec wczesniejszy testament notarialny bedzie obowiazywal, jesli nastepny zostal spisany na maszynie czy na komputerze. Ten nowy jest bowiem niewazny.

Testament moze by odwolany wskutek zniszczenia go przez spadkodawce, np. przez podarcie czy spalenie, a takze pozbawienie go cech, od ktorych zalezy jego waznosc, np. zamazanie podpisu. Osoba, ktora twierdzi, ze nie bylo zamiarem spadkodawcy odwolanie testamentu, np. wyznaczona w nim jako spadkobierca, musi to udowodnic.

Rozdzial 4. Zachowek dla najblizszych

Krag uprawnionych do zachowku jest ograniczony (art. 991 1 k.c.). Od spadkobiercy czy spadkobiercow moga sie go domagac dzieci, a gdy nie przezyly spadkodawcy, to wnuki, prawnuki, a takze malzonek oraz rodzice, gdyby w zwiazku z bezpotomna smiercia spadkodawcy byli powolani do spadku z ustawy (automatycznie). Trzeba tu dodac, ze gdy po zamarlym pozostaly dzieci lub wnuki, jego rodzice po nim nie dziedzicza; nie moze wiec wchodzic takze w rachube zachowek dla nich. Mozliwe jest wydziedziczenie wskazanych spadkobiercow, ale musza oni dac po temu powazne powody (o tym dalej).

W testamencie spadkodawca mozna przekazac swoj majatek tylko jednej osobie z kregu spadkobiercow ustawowych albo niektorym z nich. W drodze testamentu moze wyposazyc osobe zupelnie obca, ale tez np. wnuka, ktory by po nim nie dziedziczyl, bo zyja jego rodzice, czy osobe, z ktora pozostaje w zwiazku nieformalnym.

Takze wowczas, gdy np. ojciec pozostawil testament tylko dla niektorych z najblizszych albo za zycia rozdysponowal caly majatek lub znaczna jego czesc, inni musza otrzymac zachowek. Co wazne, zerowa wartosc aktywow spadkowych nie wylacza mozliwosci domagania sie zachowku.

Przez sporzadzenie testamentu albo rozdysponowanie majatku za zycia mozna calkowicie, swobodnie i bez powodu wylaczyc z dziedziczenia tylko rodzenstwo i dzieci rodzenstwa, gdyby ci ze wzgledu na bezpotomna smierc spadkodawcy nalezeli do kregu spadkobiercow ustawowych, dziedziczacych (jesli nie ma testamentu) automatycznie. Im bowiem zachowek sie nie nalezy.

Wysokosc zachowku jest zroznicowana w zaleznosci od zyciowej sytuacji pominietych spadkobiercow. Wynosi on 2/3 wartosci tego, co przypadloby im wedlug regul dziedziczenia ustawowego, jezeli sa trwale niezdolni do pracy albo jezeli dziecko, wnuk czy prawnuk nie ukonczyl 18 lat. W innych wypadkach zachowek wynosi tylko 1/2 wartosci udzialu w spadku: tego, co by im przypadlo w razie zastosowania zwyklych regul dziedziczenia ustawowego.

W niektorych sytuacjach zachowek sie nie nalezy. Tak dzieje sie w razie wydziedziczenia spadkobiercy w testamencie, uznania go za niegodnego przez sad, a takze w razie odrzucenia przez niego spadku (o czym dalej). Wtedy jednak do zachowku zamiast wydziedziczonego, niegodnego, odrzucajacego spadek sa uprawnione jego dzieci i wnuki. Nie nalezy sie zachowek takze w razie zrzeczenia sie go w umowie (notarialnej) z samym spadkodawca, a wiec jeszcze za jego zycia (art. 1047-1050 k.c.). Zrzeczenie sie dziedziczenia obejmuje rowniez potomstwo zrzekajacego sie, chyba ze umowa ze spadkodawca mowi co innego.

I. Darowizny doliczane

Uprawniony do zachowku moze domagac sie od spadkobiercy zaplaty sumy pienieznej potrzebnej do pokrycia zachowku albo jego uzupelnienia, jesli nie otrzymal naleznego mu zachowku w postaci: uczynionej przez spadkodawce darowizny, powolania do spadku albo zapisu.

Bardzo istotne jest to, ze zarowno przy ustalaniu, jaki komu nalezy sie zachowek, jak i przy ustalaniu, kto i ile ma komu doplacic, uwzglednia sie co do zasady darowizny, i to nawet poczynione na rzecz osob obcych.

Przy ustalaniu zachowku nie uwzglednia sie zapisow i polecen obciazajacych spadkobierce i pomniejszajacych w ten sposob jego schede (art. 993 k.c.). Pomija sie tez darowizny dokonane przez zmarlego przed wiecej niz dziesiecioma laty przed jego smiercia na rzecz osob nie bedacych spadkobiercami ani uprawnionymi do spadku (pozniejsze darowizny sa uwzgledniane).

Przy obliczaniu zachowku dla dziecka lub wnuka nie dolicza sie do spadku darowizn uczynionych przed urodzeniem dzieci, a gdy wyliczony ma byc zachowek dla zony (meza) - darowizn na jej rzecz uczynionych przed slubem. Nie uwzglednia sie takze drobnych darowizn zwyczajowo w danym srodowisku przyjetych (art. 994 k.c.).

Przy ustalaniu wysokosci naleznego zachowku zawsze dolicza sie do wartosci spadku wszystkie darowizny uczynione na rzecz spadkobiercow i osob uprawnionych do zachowku, bez wzgledu na to, kiedy zostaly dokonane. Tak wiec, jesli dwie siostry z trojga rodzenstwa domagaja sie zachowku po ojcu, przy jego obliczaniu do tego, co pozostawil ojciec, doliczona bedzie wartosc domu darowanego przez ojca za zycia wnukowi, synowi ich brata, wartosc dzialki darowanej jednej corce i wkladu na mieszkanie spoldzielcze darowanego drugiej, a takze mieszkania darowanego konkubinie.

Od tak ustalonej, niejako hipotetycznej, wartosci spadku, bo uwzgledniajacej darowizny zarowno na rzecz spadkobiercow (takze na rzecz tego, kto domaga sie zachowku), jak i na rzecz osob obcych, ktore pomniejszyly to, co teoretycznie pozostaloby po zmarlym, wylicza sie wartosc tego, co by przypadalo dochodzacemu zachowku, a potem mnozy przez 1/2 albo przez 2/3.

II. Na poczet zachowku

Na poczet zachowku zalicza sie przede wszystkim darowizny uczynione na rzecz domagajacego sie zachowku, a takze koszty wychowania i wyksztalcenia uprawnionego do zachowku dziecka lub wnuka, ale tylko jesli przekraczaja one przecietna miare przyjeta w danym srodowisku (art. 996 i 997 k.c.). Tak mowia przepisy, choc w praktyce moga byc watpliwosci co do tego, w jakim srodowisku jakie wyksztalcenie przekroczy owa przecietna miare, a jakie nie.

Zalozmy, ze kazde z trojga dzieci spadkodawcy otrzymalo rownie staranne wyksztalcenie. Powiedzmy, ze po uwzglednieniu darowizn wartosc majatku, od ktorego liczy sie zachowek, wynosi 600 tys. zl. Zachowku domaga sie pominieta w testamencie corka, jedna z trojga rodzenstwa, ktora otrzymala od ojca w drodze darowizny 30 tys. zl na wklad do spoldzielni mieszkaniowej. Jej udzial w spadku wynosi 1/3, a wiec wartosc tego udzialu rowna jest 200 tys. zl. Poniewaz jest zdolna do pracy, wartosc naleznego jej zachowku wnosi 1/2 udzialu, czyli 100 tys. zl. Na poczet naleznego jej zachowku musi zaliczyc darowizne na wklad budowlany w wysokosci 30 tys. zl. Od dwu braci, ktorym na podstawie testamentu przypadl spadek po ojcu, moze sie zatem domagac wyplaty 70 tys. zl.

Ze wzgledu na wskazane zasady nie maja prawa do zachowku najblizsi, ktorzy otrzymali jego rownowartosc w postaci wczesniejszej darowizny od spadkodawcy lub w formie zapisu albo powolania do spadku w samym testamencie. Wnukom, ktorzy przezyli rodzicow, zalicza sie na poczet zachowku darowizny otrzymane przez ich rodzicow, a takze oczywiscie przez nich samych. Zadac wyplaty zachowku moze takze osoba uwzgledniona w testamencie, jesli to, co przeznaczyl jej spadkodawca, jest warte mniej niz przyslugujacy jej zachowek, a nie otrzymala wczesniej rekompensaty w formie darowizny.

III. Od spadkobiercy lub obdarowanego

Jezeli ktos z kregu uprawnionych do zachowku takiej rekompensaty nie otrzymal, spadkobierca (obdarowany), ktory otrzymal wiecej, obowiazany jest wyplacic mu sume pieniedzy potrzebna do pokrycia wartosci zachowku albo do jego uzupelnienia.

Spadkobierca ma taki obowiazek tylko wowczas, gdy uprawniony do zachowku o to sie upomni. Tak wiec np. syn uczyniony w testamencie jedynym spadkobierca moze splacic uprawniona do zachowku przyrodnia siostre, przekazujac jej czesc majatku otrzymanego w spadku w naturze (np. plac, mieszkanie, dom, obraz). Jednak zasadniczo pominieta w testamencie siostra przyrodnia moze zadac zachowku tylko w pieniadzu.

Jezeli spadkobierca sam jest uprawniony do zachowku, jego odpowiedzialnosc ogranicza sie do wysokosci nadwyzki przekraczajacej jego wlasny zachowek (kwota zachowku jest tzw. dlugiem spadkowym). Takie zadanie pod adresem spadkobiercy mozna zglosic tylko w ciagu trzech lat od ogloszenia testamentu (art. 1007 1 k.c.).

Co istotne, jezeli uprawniony do zachowku nie moze otrzymac go od spadkobiercy, to wolno mu domagac sie tego od osoby, ktora otrzymala od spadkodawcy darowizne doliczana do wartosci spadku. Tak wiec, gdy glownym cennym dobrem, jakie mial ojciec, byl dom, ktory przekazal wnukowi, a ktory musial byc uwzgledniony w wysokosci zachowku przyslugujacego dwom corkom spadkodawcy, dziedziczacym w zbiegu z bratem - ojcem owego obdarowanego wnuka, nie beda one mogly domagac sie zachowku od brata, bo ten otrzymal tyle co one, lecz od bratanka.

Obowiazuje zasada, ze nie mozna domagac sie zachowku od obdarowanego, jesli ten wczesniej darowizne zuzyl lub utracil. Zasadniczo obdarowany powinien wyplacic wyrownanie do zachowku w pieniadzu, ale moze uwolnic sie od pretensji, jesli wyda uprawnionemu do zachowku to, co otrzymal jako darowizne (art. 1000 3 k.c.).

Moze sie zdarzyc, ze darowizny, ktore podlegaja zaliczeniu na poczet spadku przy obliczaniu zachowku, otrzymalo kilku spadkobiercow, np. troje z pieciorga rodzenstwa. Wtedy do wyplaty wyrownania na rzecz siostry, ktora zostala pominieta albo w wyniku testamentu otrzymala mniej niz nalezny jej zachowek, nie sa obowiazani wszyscy w jednakowy sposob. Decyduje o tym kolejnosc darowizn. Najpierw obowiazek ten obciaza obdarowanego najpozniej, a gdyby uzyskanie od niego wyrownania bylo niemozliwe, bo nie dysponuje juz darowizna albo darowizna pokryla tylko zachowek, mozna sie domagac uzupelnienia od obdarowanego wczesniej.

Pretensje do obdarowanego o uzupelnienie zachowku mozna zglosic w ciagu trzech lat, liczac od otwarcia spadku, czyli od smierci spadkodawcy (art. 1007 2 k.c.). Potem nastepuje przedawnienie.

Co bedzie, jesli osoba uprawniona do zachowku umrze, zanim uda sie jej wyegzekwowac naleznosc od spadkobiercow lub obdarowanych? Otoz jej uprawnienie przechodzi na spadkobiercow, ale tylko tych, ktorzy naleza do kregu uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy (art. 1002 k.c.). W praktyce wiec prawo to przechodzi na dzieci (wnuki) osoby uprawnionej do zachowku, czyli na wnuki (prawnuki) pierwszego spadkodawcy. Jesli jednak uprawniona do zachowku byla np. matka spadkodawcy (w zwiazku z jego bezpotomna smiercia), prawo domagania sie zachowku od wdowy po nim nie przejdzie na dzieci matki (a siostry czy braci spadkodawcy), bo nie naleza one do kregu uprawnionych do zachowku po nim. Dziedziczenie praw do zachowku jest wiec powaznie ograniczone.

Tak kwestie rozliczen miedzy spadkobiercami, ktorzy zostali pominieci w testamencie albo potraktowani w nim niejednakowo, obdarowani za zycia niejako kosztem innych, normuja przepisy prawne. W rodzinie z roznych wzgledow rozliczenia moga byc inne. Zadanie zachowku bowiem to prawo, a nie obowiazek. Te przepisy beda wchodzily w rachube, jesli bliskim nie uda sie dojsc do porozumienia.

Rozdzial 5. Odsuniecie od spadku i rezygnacja z niego

Spadkodawca moze w testamencie pozbawic dzieci, wnuki i prawnuki, a takze malzonka i rodzicow calego spadku, w tym zachowku. Moze ich wydziedziczyc. Musza jednak istniec po temu konkretne powazne powody zawinione przez spadkobierce. Nie wystarczy sama wola spadkodawcy, np. niechec do jednego dziecka i wielka milosc do innego. Spadkobierca, zapisobierca, a takze bliski pominiety w testamencie, a uprawniony do zachowku, moze byc uznany przez sad za niegodnego dziedziczenia, jesli dopuscil sie ciezkich przewinien wobec spadkobiercy albo mataczyl w kwestii testamentu. Mozliwa jest rezygnacja ze schedy spadkowej w wyniku odrzucenia spadku albo umowy o zrzeczeniu sie spadku zawartej z samym spadkodawca za jego zycia. W pewnych sytuacjach nie bedzie dziedziczyc malzonek zmarlego, jesli zostala wszczeta sprawa o rozwod.

I. Do wydziedziczenia musza byc powody

Spadkodawca moze w testamencie wydziedziczyc, a wiec calkowicie pozbawic praw do schedy, osobe nalezaca do kregu uprawnionych do zachowku w trzech tylko wypadkach (art. 1008 k.c.):

  • gdy osoba ta wbrew woli spadkodawcy postepuje uporczywie w sposob sprzeczny z zasadami wspolzycia spolecznego, czyli normami godziwego postepowania,
  • gdy dopuscila sie wobec spadkodawcy albo najblizszych mu osob umyslnego przestepstwa przeciwko zyciu, zdrowiu lub wolnosci albo razacej obrazy czci,
  • gdy uporczywie nie dopelnia wzgledem spadkodawcy obowiazkow rodzinnych.

Jako przyklad zachowania naruszajacego zasady wspolzycia spolecznego mozna podac odmawianie przez syna pracy, urzadzanie awantur, pijanstwo, narkomanie, zaniedbywanie rodziny i obarczanie ojca ciezarem utrzymywania wnukow i synowej. Nie kazde jednak zachowanie sprzeczne z wola spadkodawcy i naganne moze byc powodem wydziedziczenia. Takie postepowanie musi byc "uporczywe".

Przyczyna wydziedziczenia moze byc dopuszczenie sie wobec spadkodawcy lub osoby mu bliskiej pobicia, uszkodzenia ciala, grozb, szykan itp. Nie moze stac sie nia jakas sprzeczka ze spadkodawca czy np. jego zona, dziecmi z innego malzenstwa. Bedzie ono wchodzilo w rachube tylko w sytuacji, ktora mozna uznac za "razaca obraze ich czci". Takze niedopelnienie wobec niego obowiazkow rodzinnych, np. uchylanie sie od niezbednego materialnego wspierania matki, nieudzielenie jej opieki potrzebnej w chorobie, moze uzasadniac calkowite pozbawienie dziedzictwa, ale tylko wowczas, gdy jest "uporczywe".

Naganne zachowanie bliskiego musi byc swiadome, zawinione. Nie bedzie wiec babka mogla wydziedziczyc dziecka zmarlego syna, jesli wnuk nie byl w stanie zapewnic jej opieki z powodu wlasnej obloznej choroby albo dlugotrwalego wyjazdu.

Wydziedziczenie moze nastapic tylko w testamencie. Jego przyczyna powinna wynikac z tresci testamentu (art. 1009 k.c.). Musi to byc jedna z trzech wyzej wskazanych. Nie wystarczy wiec tylko wskazanie jakiegos postepowania sprzecznego z wola spadkodawcy i wedlug niego nagannego. Spadkodawca nie musi jednak wyraznie okreslac przyczyny wydziedziczenia. Nie jest zwlaszcza konieczne poslugiwanie sie sformulowaniami kodeksu cywilnego. Wystarczy, jezeli mozna ja ustalic na podstawie tresci calego testamentu lub pewnych jego fragmentow.

Nie jest mozliwe wydziedziczenie czesciowe. Nie jest tez dopuszczalne tzw. wydziedziczenie za kare, warunkowe, na wypadek gdyby np. nieakceptowana corka czy syn nie zmienili nagannego trybu zycia.

Spadkodawca nie moze wydziedziczyc uprawnionego do zachowku, a wiec nalezacego do kregu najblizszych, jezeli mu przebaczyl (art. 1010 1 k.c.). Ustalenie, czy rzeczywiscie do tego doszlo, nalezy do sadu, jesli spadkobierca powola sie na te okolicznosc. W razie ustalenia przez sad, iz istotnie spadkodawca takiej osobie przebaczyl, wydziedziczony odzyskuje prawo do zachowku. Jesli w chwili przebaczenia spadkodawca byl np. ubezwlasnowolniony, przebaczenie jest skuteczne, jesli nastapilo z dostatecznym rozeznaniem. Nie bedzie wazne przebaczenie wymuszone grozba albo spowodowane wprowadzeniem w blad.

Wydziedziczenie syna nie moze dotknac wnukow, chyba ze rowniez ich zachowanie byloby naganne, ale wtedy dla odsuniecia od schedy rowniez ich dziadek czy babka musieliby wydziedziczyc. Jezeli wydziedziczony ma dzieci lub wnuki, prawo do zachowku przechodzi na nich (art. 1011 k.c.). Prawo wiec nie zezwala, by wnuki byly karane za przewiny rodzicow.

Jezeli wydziedziczony uwaza, iz spadkodawca nie mial powodow do podjecia takiej decyzji, moze wystapic przeciwko spadkobiercy do sadu o wyplacenie mu zachowku. W takim wypadku dopuszczalnosc wydziedziczenia bedzie ocenial sad.

II. Spadkobierca niegodny

W pewnych drastycznych sytuacjach spadkobierca moze byc odsuniety od spadku, choc spadkodawca nie pozostawil ostatniej woli ani go formalnie nie wydziedziczyl. Mozliwe jest bowiem uznanie przez sad spadkobiercy za niegodnego (art. 928 k.c.). Odnosi sie to zarowno do spadkobiercow dziedziczacych bez testamentu, na mocy ustawy, jak i powolanych do spadku ostatnia wola spadkodawcy, a takze zapisobiercow i uprawnionych do zachowku.

Spadkobierca moze byc uznany za niegodnego tylko w trzech sytuacjach:

  • gdy dopuscil sie umyslnie ciezkiego przestepstwa przeciwko spadkodawcy,
  • gdy podstepem lub grozba sklonil go do sporzadzenia lub odwolania testamentu albo w taki sam sposob przeszkodzil w sporzadzeniu lub odwolaniu ostatniej woli,
  • gdy umyslnie ukryl lub zniszczyl, podrobil lub przerobil testament spadkodawcy albo swiadomie skorzystal z testamentu podrobionego lub przerobionego przez inna osobe.

Nie jest dopuszczalne uznanie spadkobiercy za niegodnego z innych przyczyn niz wskazane, np. z powodu pijanstwa, notorycznego uchylania sie od pracy czy popadania w konflikt z prawem, co mogloby stac sie przyczyna wydziedziczenia, gdyby taka byla wola spadkodawcy.

Do uznania za niegodnego dziedziczenia ze wzgledu na pierwsza z przyczyn sad musi ustalic, czy przestepstwo, jakiego dopuscila sie np. corka wobec matki, ma charakter "ciezkiego". Takim przestepstwem moze byc np. uszkodzenie ciala, zabojstwo, doprowadzenie do targniecia sie na zycie, pobicie, pozostawienie w polozeniu grozacym niebezpieczenstwem utraty zycia, pozbawienie wolnosci, znecanie sie. Przyjmuje sie, ze chodzi o przestepstwa, ktore w kodeksie karnym ze wzgledu na wysokosc grozacej za nie kary sa okreslane jako "zbrodnie". Na rowni z przestepstwem popelnionym traktowane jest w takim wypadku usilowanie przestepstwa (np. zabojstwa), podzeganie do niego i pomocnictwo. Sprawa jest jasna w razie wydania wyroku skazujacego przez sad karny.

Uznania za niegodnego moze domagac sie kazdy, kto ma w tym interes (art. 929 k.c.). Moga to byc przede wszystkim osoby, ktorym przypadlby udzial spadkobiercy uznanego za niegodnego, spadkobiercy obciazeni zapisami, uprawnieni do zachowku, dzieci i wnuki osoby, ktora zrzekla sie prawa do spadku, a nawet wierzyciele spadkodawcy. Konieczne jest wystapienie z tym do sadu. Spadkobierca bowiem czy zapisobierca nie moze byc uznany za niegodnego "przy okazji", np. w sprawie o stwierdzenie nabycia praw do spadku lub o dzial spadku. Z wnioskiem o uznanie za niegodnego dziedziczenia moze wystapic prokurator.

Zgloszenie w sadzie np. przez jedno z dzieci spadkodawcy wniosku o uznanie za niegodnego wnuka, ktory grozba wymusil na dziadku spisanie testamentu na swa korzysc, jest dopuszczalne takze po wydaniu przez sad postanowienia stwierdzajacego nabycie spadku przez wnuka, a nawet po dokonaniu dzialu spadku. Wtedy, jesli sad uzna danego spadkobierce za niegodnego, postepowanie dzialowe moze byc wznowione.

Wystapienie z takim zadaniem jest ograniczone w czasie. Zainteresowany moze zwrocic sie z nim do sadu w ciagu roku od dnia, w ktorym dowiedzial sie o przyczynie niegodnosci, ale nie pozniej niz przed uplywem trzech lat od otwarcia spadku, czyli od smierci spadkodawcy.

Tak samo jak przy wydziedziczeniu spadkobierca nie moze byc uznany za niegodnego, jezeli spadkodawca mu przebaczyl (art. 930 k.c.). Gdy spadkodawca nie byl w pelni poczytalny, przebaczenie jest skuteczne, jesli dzialal z dostatecznym rozeznaniem, a wiec m.in. mial swiadomosc tego, czego ow spadkobierca sie dopuscil. Bedzie to ocenial sad w sprawie o uznanie za niegodnego. Jesli po krzywdach doznanych od spadkobiercy spadkodawca uwzglednil go w testamencie, nalezy przyjac, ze mu przebaczyl.

Spadkobierca uznany za niegodnego zostaje wylaczony od dziedziczenia, tak jakby nie dozyl spadku. Oznacza to, ze jesli ma dzieci czy wnuki, to one zamiast niego dziedzicza udzial, jaki by mu przypadl, gdyby nie werdykt sadu. Jesli nie ma progenitury, wylaczenie go od dziedziczenia powoduje odpowiedni przyrost udzialow przypadajacych pozostalym spadkobiercom.

III. Mozna odrzucic

Wydziedziczenie i uznanie za niegodnego to te wypadki, gdy osoba nalezaca do kregu spadkobiercow ustawowych nie bedzie partycypowala w schedzie wbrew swej woli. Spadkobierca moze tez sam zadecydowac o rezygnacji ze spadku. Wolno mu go odrzucic (art. 1012-1024 k.c.). Dotyczy to zarowno spadkobiercow dziedziczacych automatycznie, z mocy przepisow ustawowych, jak i powolanych do spadku w testamencie.

Spadkobierca na odrzucenie spadku ma tylko szesc miesiecy, liczac od dnia, w ktorym dowiedzial sie, ze jest spadkobierca, a wiec z reguly od dnia smierci spadkodawcy. Odrzucenie spadku powoduje, ze spadkobierca jest wylaczony od dziedziczenia, tak jakby nie przezyl spadkodawcy. W takim wypadku, jezeli nalezy do kregu spadkobiercow ustawowych, jego udzial w spadku przypada jego zstepnym (dzieciom, wnukom), ktorzy dziedzicza wowczas w czesciach rownych, albo jezeli nie ma dzieci - zwieksza udzialy pozostalych spadkobiercow. Odrzucenie jednak spadku przez bezdzietna corke dziedziczaca po ojcu wedle regul ustawowych wraz z matka spowoduje, ze do dziedziczenia dojdzie rodzina ojca, ktora inaczej w ogole w spadku tym by nie uczestniczyla.

Oto konkretna sytuacja. Jedynym w praktyce majatkiem pozostawionym przez spadkodawce jest udzial w mieszkaniu spoldzielczym wlasnosciowym stanowiacym majatek dorobkowy zmarlego i wdowy po nim. Zmarly nie zostawil testamentu. Jego spadkobiercami ustawowymi sa dwaj synowie i zona. Synowie chca zrzec sie spadku, by udzial w mieszkaniu przypadl tylko matce. Chodzi o to, by tylko ona miala prawo do tego lokum, oraz o unikniecie placenia przez synow podatku spadkowego od wartosci ich udzialow. Wiadomo bowiem, ze nie moga korzystac z ulgi mieszkaniowej; ta mozliwosc dotyczy tylko wdowy. Jeden z synow ma corke, drugi jest bezdzietny.

Otoz w tej sytuacji dla osiagniecia zamierzonego celu nie wystarczy odrzucenie spadku przez synow. Jesli po zmarlym pozostal malzonek i dzieci, to zgodnie z regulami dziedziczenia ustawowego spadek dziedzicza w rownych czesciach, z tym ze udzial malzonka nie moze byc mniejszy niz 1/4 calosci spadku. Skutek odrzucenia spadku przez syna majacego corke bedzie taki, ze na jego miejsce wejdzie corka (wnuczka zmarlego), natomiast udzial syna bezdzietnego powiekszy udzialy spadkowe przyslugujace pozostalym spadkobiercom. Po zmarlym wiec jego czesc w majatku dorobkowym odziedzicza w 1/2 wdowa i w 1/2 wnuczka zmarlego. Poniewaz matka ma juz 1/2 mieszkania z racji udzialu we wspolnosci majatkowej malzenskiej, udzial w nim wnuczki wyniesie 1/4, a jej babki 3/4.

Wnuczka moze odrzucic spadek. Nie ma dzieci, wiec nikt nie wejdzie na jej miejsce. Ale uwaga, nie musi to oznaczac, ze caly spadek po dziadku, czyli jego 1/2 w spoldzielczym mieszkaniu, przypadnie wdowie.

Sytuacja bowiem bedzie taka, jakby zaden ze zstepnych (dzieci, wnukow, prawnukow) nie dozyl spadku. Zadziala wowczas zasada, iz z braku zstepnych spadkodawcy spadek z ustawy (automatycznie) dziedzicza obok jego malzonka takze rodzice i rodzenstwo. W takim wypadku udzial malzonka wynosi polowe, a reszta dziela sie rodzice i rodzenstwo zmarlego. Jesli wiec zmarly mial jeszcze np. siostre i brata, po to, by tylko wdowie przypadl jego udzial w mieszkaniu, rowniez oni musza spadek odrzucic (ewentualnie po przyjeciu spadku darowac jej swoj udzial lub sprzedac).

Jesli jednak rodzenstwo ma wlasne dzieci, znowu zadziala regula, iz wskutek odrzucenia spadku spadkobierca zostaje wylaczony od dziedziczenia, tak jakby nie dozyl spadku, a wiec na jego miejsce wchodza jego dzieci i wnuki.

W praktyce wiec skorzystanie z instytucji odrzucenia spadku, by wylaczna spadkobierczynia stala sie wdowa po zmarlym, moze byc niewykonalne, a poza tym spowodowac komplikacje roznej natury, takze podatkowe.

Mozliwe jest rowniez zrzeczenie sie dziedziczenia w umowie zawartej z samym spadkodawca. Umowa taka musi byc dla swej waznosci spisana przez notariusza (art. 1048 k.c.). Zasada jest, ze obejmuje rowniez dzieci i wnuki zrzekajacego sie dziedziczenia. Spadkobierca i spadkodawca zawierajacy taka umowe moge jednak postanowic, ze dotyczy ona tylko tego jednego spadkobiercy, a nie jego progenitury.

Czesc II

Podatek od spadkow i darowizn

| ISO-Latin2 |   
| Rzeczpospolita | Archiwum | Serwis Ekonomiczny | Serwis Prawny | Cennik | Regulamin | Serwis WAP | Prenumerata
| Reklama | English/Deutsch | O nas | Praca i staze | Zglaszanie uwag | Kontakt |
© Copyright by Presspublica Sp. z o.o.