Czesc pierwsza

ROZWOD, SEPARACJA

UNIEWAZNIENIE MALZENSTWA

Teresa Dyrga

Wstep

Rozdzial I

ROZWOD

- formy zawarcia malzenstwa
- smierc malzonka
- rozwod a separacja
- cel rozwodu
- przeslanki rozwodowe
1. Rozklad pozycia - przeslanki pozytywne
- rozklad zupelny
- rozklad trwaly
- przyczyny rozkladu
- rownoczesnosc pozycia z inna osoba
- alkoholizm
- agresja slowna, czynna
- skutek agresji
- brak wlasnego mieszkania
- trudnosci finansowe
- roznica charakterow
- impotencja
- homoseksualizm
- brak pozycia, bezplodnosc
2. Rozklad pozycia - przeslanki negatywne
- przeszkody rozwodowe
- dobro dziecka
- srodki dowodowe
- wywiad srodowiskowy
- zasady wspolzycia spolecznego: normy moralne, normy obyczajowe
- zgoda na rozwod
- odmowa zgody
3. Powodztwo o rozwod - wlasciwosc sadu
- wpis tymczasowy obciaza powoda
- zwrot pozwu
- wniosek o zwolnienie od kosztow sadowych
- 2 egzemplarze pozwu
- zalaczniki
- posiedzenie pojednawcze
- zwrot wpisu w razie pojednania
- zaniechanie posiedzenia pojednawczego
- sklad sadu
- mozliwosc zabezpieczenia powodztwa i jego zakres
4. Wyrokowanie - orzeczenie o winie
- dalsze elementy wyroku
- zaskarzenie wyroku
- apelacja
- nazwisko po rozwodzie
5. Obowiazek alimentacyjny miedzy bylymi malzonkami
- zachowanie obowiazku alimentacyjnego
- wykluczenie alimentacji
- zwykly obowiazek alimentacyjny
- niedostatek
- szczegolny obowiazek alimentacyjny: pogorszenie sytuacji
- wygasniecie alimentacji

Rozdzial II

UNIEWAZNIENIE MALZENSTWA

Przeszkody do zawarcia malzenstwa
- wiek ponizej 18 lat
- ubezwlasnowolnienie calkowite
- choroba psychiczna albo niedorozwoj umyslowy
- bigamia
- pokrewienstwo i powinowactwo
- przysposobienie
- wady oswiadczenia woli: brak swiadomosci, blad, bezprawna grozba
- wady umocowania
- wskutek istnienia przeszkod malzenskich

Rozdzial III

USTALENIE ISTNIENIA LUB NIEISTNIENIA MALZENSTWA

1. Uznanie za zmarlego jednego z malzonkow
- chwila uznania za zmarlego
- zawarcie nowego malzenstwa w dobrej lub zlej wierze
- zla wiara obojga malzonkow
- brak zlej wiary obu stron
- zla wiara jednego z malzonkow

Rozdzial IV

SEPARACJA

- definicja
1. Uwagi ogolne
- geneza separacji
- funkcje separacji
2. Uwagi szczegolowe
- niedopuszczalnosc separacji
- wlasciwosc rzeczowa sadu
- zniesienie separacji
- koszty separacji

Rozdzial I

ROZWOD

Formy zawarcia malzenstwa

Aktualnie obowiazujace ustawodawstwo dopuszcza dwie formy zawarcia malzenstwa:

1. przez zlozenie oswiadczenia przez kobiete i mezczyzne rownoczesnie obecnych, przed kierownikiem urzedu stanu cywilnego;

2. przez zawarcie zwiazku wyznaniowego, kiedy oswiadcza wole jednoczesnego zawarcia malzenstwa podlegajacego prawu polskiemu. Wowczas duchowny ma obowiazek w terminie 5-ciu dni przeslac do urzedu stanu cywilnego informacje o zawarciu zwiazku wyznaniowego, a kierownik USC sporzadza akt malzenstwa (zwiazek konkordatowy). Ten sposob zawarcia malzenstwa rodzi podwojny skutek: po pierwsze jest zwiazkiem wyznaniowym, po drugie jest zwiazkiem cywilnym, jezeli zostal zarejestrowany w USC.

Smierc malzonka

Zwiazek malzenski ustaje z mocy zdarzenia losowego, jakim jest smierc malzonka lub na skutek orzeczenia sadu.

Zdarzenia losowe wykraczaja poza ramy poradnika, natomiast rodzaj orzeczen sadowych i okolicznosci do tego prowadzacych, zostana w poradniku przedstawione ze szczegolnym uwzglednieniem uniewaznienia i rozwodu oraz separacji, jako sposobow rozdzielenia malzonkow.

Kodeks rodzinny i opiekunczy przewiduje mozliwosc ustania malzenstwa poprzez:

1. rozwod,

2. uniewaznienie.

rozwod a separacja

Rozwod jest najpopularniejsza forma ustania malzenstwa w trybie orzeczenia sadowego. Nie budzi zadnych watpliwosci dopuszczalnosc rozwodu malzenstwa zawartego przed kierownikiem urzedu stanu cywilnego. Obawe moze budzic dopuszczalnosc orzeczenia rozwodu malzenstwa konkordatowego, wobec przenikania sie sfery wyznaniowej ze sfera cywilnoprawna. Sady powszechne nigdy nie wkraczaly, ani nie wkraczaja w sfere prawa kanonicznego, ktore nie dopuszcza rozwodow. Sad powszechny orzeka w zakresie umowy cywilnoprawnej, ktorej widomym znakiem jest sporzadzenie aktu malzenstwa przez kierownika urzedu stanu cywilnego i ten zwiazek moze rozwiazac, nie naruszajac zwiazku wyznaniowego.

Na gruncie powojennego ustawodawstwa rodzinnego, nie byla znana instytucja separacji, bedaca rozdzieleniem malzonkow, a wprowadzenie jej ustawa z dnia 21 maja 1999 r., ktora obowiazuje od dnia 15 grudnia 1999 r, pozwoli dopiero po pewnym okresie czasu na analize, w jakim zakresie separacja wyeliminuje rozwody.

cel rozwodu

W dotychczasowej praktyce rozwod byl traktowany jako srodek niezbedny do likwidacji spolecznie szkodliwych, martwych, formalnie tylko istniejacych zwiazkow malzenskich.

przeslanki rozwodowe

Mozliwosc orzeczenia rozwodu istnieje przy spelnieniu kumulatywnie (lacznie) dwoch pozytywnych przeslanek rozwodowych w postaci rozkladu pozycia:

1) zupelnego,

2) trwalego.

Mozliwosc orzeczenia separacji powstaje przy spelnieniu minimum jednej przeslanki, ktora jest istnienie zupelnego rozkladu pozycia, ale spelnienie obu przeslanek rowniez dopuszcza orzeczenie separacji, jezeli malzonkowie wybiora te forme rozdzielenia.

Graficznie roznice te mozna przedstawic nastepujaco:

1. Rozklad pozycia - przeslanki pozytywne

Co to jest rozklad pozycia?

Wspolnosc malzenska wyraza sie istnieniem szczegolnego rodzaju wiezi duchowej, fizycznej i gospodarczej laczacej malzonkow - brak zatem tych wiezi jest przejawem rozkladu pozycia.

rozklad zupelny

Rozklad jest zupelny, gdy nie istnieje miedzy malzonkami wiez duchowa, fizyczna ani gospodarcza, a wiec gdy malzenstwo calkowicie przestaje funkcjonowac.

rozklad trwaly

Rozklad pozycia malzenskiego jest trwaly, gdy oparta na doswiadczeniu zyciowym ocena prowadzi do wniosku, ze w okolicznosciach sprawy, powrot malzonkow do wspolnego pozycia nie nastapi, z czego wynika, ze uplyw jakiegos dluzszego czasu - nie jest konieczna przeslanka trwalosci.

przyczyny rozkladu

Rozklad pozycia jest z reguly zjawiskiem narastajacym, uwarunkowanym zaistnieniem pewnych faktow, ktore sa przyczynami rozkladu pozycia malzenskiego ujetymi w nastepujace grupy:

1) niedochowanie wiernosci malzenskiej

2) naduzywanie alkoholu,

3) naganny stosunek do czlonkow rodziny (wspolmalzonka, dzieci),

4) trudnosci mieszkaniowe,

5) nieporozumienia na tle finansowym,

6) niezgodnosc charakterow,

7) niedobor seksualny,

8) inne.

ad 1. Niedochowanie wiernosci malzenskiej (zdrada)

"Nawet jednorazowy postepek malzonka moze stac sie przyczyna trwalego i zupelnego rozkladu, dotyczy to w szczegolnosci takich faktow jak cudzolostwo i ciezka zniewaga"

- orzecz. SN z dnia 24 kwietnia 1951 r., C667/50, OSN 1953/1, poz. 9.

rownoczesnosc pozycia z inna osoba

"Pozycie malzenskie przy jednoczesnym pozyciu jednego z malzonkow z inna osoba, jest pozyciem posiadajacym cechy rozkladu; malzenstwo takie nie nalezy do malzenstw zaslugujacych na ochrone ze wzgledu na interes spoleczny"

- orzecz. SN z dnia 20 listopada 1951 r, C839/51, OSN 1952/1, poz. 1.

"Zwiazanie sie malzonka z inna osoba wezlem uczuciowym, w ktorym wprawdzie nie dochodzi do cudzoloznych stosunkow, ale ktoremu towarzysza wyznania milosci i pocalunki, moze byc odczute przez drugiego malzonka jako naruszenie, a nawet zerwanie wiezi uczuciowej i moralnej, ktora laczyla malzonkow i moze byc - zaleznie od okolicznosci - uznane za wazna przyczyne rozkladu pozycia malzenskiego"

- orzecz. SN z dnia 26 marca 1952 r, C813/51, NP. 1953/5, str. 82.

ad 2. Naduzywanie alkoholu

alkoholizm

Praktyka sadowa od lat traktuje nalogowy alkoholizm, jako przyczyne powstania i utrwalenia rozkladu pozycia.

Nalogowe pijanstwo jest czynnikiem unicestwiajacym rodzine, gdyz pijak w miare postepowania nalogu wykazuje coraz mniejsze zainteresowanie bytem, w szczegolnosci materialnym, zalozonej przez siebie rodziny. Nie tylko pozbawia rodzine srodkow, ktore mogl jej swiadczyc, ale czesto od drugiego malzonka zada pieniedzy na wodke. Nastepstwem alkoholizmu bywa naganne traktowanie rodziny.

Wrecz niewymierne sa szkody moralne, w szczegolnosci w zakresie wplywu na wychowanie maloletnich dzieci, dla ktorych postawa ojca lub matki jest najgorszym przykladem. Dzieci wstydza sie niechlujnego rodzica-pijaka, a takze czesto sa narazone na bezposredni atak badz obecnosc przy agresji skierowanej najczesciej przeciwko matce (patrz wzor nr 8).

ad 3. Naganny stosunek do czlonkow rodziny (wspolmalzonka, dzieci)

agresja slowna

Naganny stosunek do czlonkow rodziny moze wyrazac sie agresja slowna polegajaca na ciaglym uzywaniu pod adresem wspolmalzonka wulgarnych, obelzywych slow uznanych powszechnie za obrazliwe, czy tez obmawianie wspolmalzonka wobec innych osob badz ponizanie jego godnosci osobistej.

agresja czynna

Agresja czynna polega na bezposrednim naruszeniu nietykalnosci cielesnej wspolmalzonka.

Zadne postepowanie nie jest istotne samo w sobie, wazne jest jako element, ktory doprowadzil do rozkladu pozycia.

skutek agresji

"[...] Zaden czyn ani cudzolostwo, ani nastawanie na zycie wspolmalzonka, ani inne czyny niedozwolone same przez sie nie moga uzasadnic zadania rozwodu, uzasadnia je staly rozklad pozycia malzonkow spowodowany czynami, postepowaniem i zachowaniem sie agresywnego malzonka."

- orzecz. SN z dnia 14 wrzesnia 1948 r, C 500/48, PN 1949/3-4, s. 322.

Malzonek naruszajacy brutalnie godnosc i nietykalnosc osobista wspolmalzonka musi sie liczyc z ujemna dla siebie reakcja pokrzywdzonego.

"Nie mozna wymagac od zniewazanego i ponizanego malzonka, aby z wyrzeczeniem sie wlasnej godnosci osobistej, w kazdej chwili - w zaleznosci od kaprysu wspolmalzonka - byl gotow "pogodzic sie". Sad powinien ustalic na podstawie wszechstronnego rozwazenia konkretnych okolicznosci, w jakich powod wyrazal gotowosc pogodzenia sie, czy mozna bylo zachowanie powoda uznac za powazne, nacechowane dobra wiara, rokujace nadzieje, ze powod zmieni wlasne niewlasciwe postepowanie w stosunku do zony".

- orzecz. SN z dnia 10 czerwca 1959 r, 4 CR 157/59, RPEiS 1960/2, s. 404.

"Wobec karygodnego zachowania sie meza, ktory bil zone dotkliwie, stale ja zdradzal, kilkakrotnie opuszczal, a wreszcie calkowicie porzucil zone, fakt, ze zona nie szukala kontaktow z mezem, choc znala jego miejsce pobytu i adres, nie moze byc poczytany za wspolwine rozkladu"

- orzecz. SN z dnia 25 listopada 1950 r, 2 CR 44/59, PiP 1961 nr 7, s.163 (ponadto wzor nr 7).

ad 4. Trudnosci mieszkaniowe

brak wlasnego mieszkania

Niewiele mlodych malzenstw dysponuje wlasnym mieszkaniem. Czesto zamieszkuja oni z jednymi czy drugimi rodzicami, dysponujac pokojem z uzywalnoscia kuchni i lazienki.

Ciasnota rodzi konflikty zarowno z pozostalymi domownikami, jak i miedzy malzonkami, nie mowiac juz o poczuciu skrepowania.

Z kolei wynajmowanie mieszkania przy z reguly niskich dochodach malzonkow, najczesciej obciaza rodzicow kosztami wynajmu, ktorzy nie sa w stanie dlugo tych kosztow ponosic.

Przy wspolnym z rodzicami zamieszkiwaniu, powstaje rowniez obawa o ingerencje w malzenstwo, chociazby poprzez przekazywanie malzonkowi, najczesciej swojemu dziecku, ujemnych ocen drugiego malzonka.

"Rozlaczenie malzonkow (w sensie oddzielnego zamieszkiwania - przypisek autora) obejmuje sytuacje, gdy w malzenstwie nie jest realizowany jeden z podstawowych elementow pozycia malzonkow, jakim jest wspolne zamieszkiwanie. Sytuacja taka moze byc w zaleznosci od okolicznosci:

- skutkiem rozkladu,

- przyczyna rozkladu,

- a moze tez zupelnie nie laczyc sie z rozkladem"

- orzecz. SN z dnia 7 listopada 1955 r, III CR 1328/54, PiP 1957/2, s. 410 (patrz wzor nr 1).

ad 5. Nieporozumienia na tle finansowym

trudnosci finansowe

Kazde z malzonkow, jezeli jest zdolne do pracy, winno podjac zatrudnienie, co umozliwi uczestniczenie w domowych wydatkach.

"Zachowanie malzonka, ktory bedac zdolny do pracy, bez dostatecznego usprawiedliwienia nie pracuje, lub pracuje w stopniu wysoce niedostatecznym, moze byc uznane za wazny powod rozkladu pozycia malzenskiego"

- orzecz. SN z dnia 9 marca 1956 r., 4 CR 36/55, OSN 1956/4, poz.110.

W zaleznosci od okolicznosci, osobiste starania malzonka o dom i dzieci - moga wyczerpywac jego obowiazek wspoluczestniczenia w kosztach utrzymania rodziny.

Gorzej jest gdy wystepuja trudnosci z uzyskaniem pracy, w szczegolnosci dla osob o niskim wyksztalceniu. Powoduja one, ze czasami malzonek badz nawet oboje pozostaja bez pracy lub otrzymuja zasilek dla bezrobotnych albo swiadczenia z opieki spolecznej.

Wowczas mozna by sie zastanawiac jak przeksztalcenia spoleczno-ekonomiczne, wymagajace intensywnych zabiegow o znalezienie zatrudnienia, wplynely na wzajemna ocene malzonkow w zakresie zapobiegliwosci i gospodarnosci, a w konsekwencji, czy i jak wplynely na powstawanie nieporozumien na tle finansowym, a stad na trwalosc zwiazku.

Doswiadczenie uczy, ze czesto bieda jest przyczyna rozkladu pozycia, gdyz prowadzi do zachwiania bytu materialnego rodziny, a w konsekwencji do konfliktow.

Bywa tez, ze malzonek majac nadzieje na rozwiniecie dzialalnosci gospodarczej zaciaga dlugi, ktore, jezeli ta dzialalnosc nie powiedzie sie, obciazaja rodzine, co rodzi sprzeciw drugiego z malzonkow prowadzacy do rozkladu.

ad 6. Niezgodnosc charakterow

roznica charakterow

Czesta przyczyna rozkladu pozycia, na ktora powoluja sie malzonkowie jest roznica charakterow.

"[...] Pojecie roznicy charakterow jest bardzo ogolne. Bez dokladniejszego sprecyzowania na czym polega, jak sie na zewnatrz przejawia i jaki wywiera wplyw na pozycie malzenskie, brak podstaw do oceny, czy roznica charakterow stala sie przyczyna rozkladu"

- orzecz. SN z dnia 15 stycznia 1952 r C 502/51 NP. 1953, nr 5, s. 82.

Nieostrosc definicji powoduje, ze wielorakie okolicznosci moga o tej niezgodnosci charakterow swiadczyc. Malzonkowie czesto powoluja sie na rozne podejscie do zycia, do spraw bytowych i materialnych rodziny, rozne postrzeganie funkcji i celow malzenstwa czy preferowanie roznych sposobow wychowania dzieci. Proba usegregowania roznic prowadzi do wyodrebnienia:

- roznicy wyksztalcenia,

- roznicy swiatopogladu,

- roznicy wieku.

Aktualnie w salach sadowych, wobec powszechnej dostepnosci do wyksztalcenia, ta roznica rzadko jest wskazywana jako prowadzaca do rozkladu, chociaz z wlasnej praktyki pamietam przypadek, kiedy malzonek majacy wyksztalcenie srednie, zarzucal malzonkowi majacemu wyksztalcenie zasadnicze zawodowe, ze ta roznica spowodowala rozklad.

Czesciej zdarza sie wystepowanie roznic swiatopogladowych, a raczej wynikajacych z roznych wyznan (katolik - swiadek Jehowy), a takze roznica wieku.

Przytlaczajaca wiekszosc malzenstw zawierana jest miedzy rownolatkami badz przy niewielkiej roznicy wieku, ale wciaz zdarzaja sie przypadki, ze mloda kobieta wychodzi za starca, najczesciej cudzoziemca, badz kobiety zza wschodniej granicy poslubiaja naszych rodakow nie baczac na "stosownosc wieku" - tylko po to, aby uzyskac mozliwosc pobytu w kraju. Jezeli mlody niedoswiadczony mezczyzna poslubia znacznie dojrzalsza od siebie kobiete, czesto wkrotce przychodzi znuzenie malzonka - matka, prowadzace do jej opuszczenia.

"Szczegolnie duza roznica wieku miedzy malzonkami, zwlaszcza, jezeli znacznie starsza jest kobieta, moze doprowadzic do rozkladu pozycia. O tym, czy znaczna roznica wieku powinna byc uznana za wazny powod rozkladu pozycia w swietle zasad moralnosci, decyduja okolicznosci konkretnego przypadku jak np. warunki, w jakich doszlo do zawarcia zwiazku malzenskiego, czas trwania pozycia stron do chwili powstania rozkladu, przebieg tego pozycia, istnienie badz nieistnienie dzieci z tego malzenstwa".

- orzecz. SN z dnia 16 marca 1956 r, IV CR 127/55, OSN 1956/4, poz. 112 (patrz wzor nr 6).

ad 7. Niedobor seksualny

Pozycie fizyczne jest jedna z najistotniejszych wiezi laczacych malzonkow, ktora bezposrednio wynika z wzajemnego ich uczucia.

impotencja

Niedobor seksualny moze byc wynikiem choroby, np. impotencja charakteryzujaca sie niemoznoscia odbywania stosunkow plciowych, ktora moze stanowic wazny powod rozkladu i to niezaleznie od czasu jej zaistnienia.

Niedobor seksualny moze takze wynikac z przeszkod natury psychicznej, kiedy strony - mimo, ze niedotkniete choroba - nie sa zdolne do wspolzycia fizycznego ze soba. Czesto w takich przypadkach malzonkowie podejmuja konsultacje u lekarza- seksuologa, ewentualnie leczenie, ale jezeli i to nie zmieni sytuacji - moze zadecydowac o rozkladzie.

homoseksualizm

Podobna sytuacja wystapi w przypadku pociagu fizycznego do tej samej plci (homoseksualizm).

brak pozycia bezplodnosc

Do grupy niedoboru seksualnego nalezy takze zaliczyc nie rozpoczecie wspolzycia fizycznego, ktore jest traktowane jako rownoznaczne z rozkladem pozycia i bezplodnosc, jezeli wywolala rozklad.

Znane sa przypadki, ze malzonkowie gleboko odczuwaja brak potomstwa, a jednak nie powoduje to rozkladu. Jezeli jednak bezplodnosc doprowadzi do rozkladu pozycia, to nalezy ja potraktowac jako przyczyne niezawiniona. Wowczas mozliwe jest rozwiazanie malzenstwa z przyczyn niezawinionych istniejacych po stronie malzonka dotknietego bezplodnoscia.

ad 8. Inne przyczyny

Roznorodne okolicznosci moga doprowadzic do rozkladu pozycia malzenskiego, proba ich usystematyzowania nigdy nie wyczerpie pelnej gamy przyczyn. Kazda sprawa jest inna, jezeli nawet powoluje zblizone przyczyny rozkladu, tak jak inni sa ludzie doznajacy okreslonych przezyc.

Przykladowo: inna przyczyna rozkladu moze byc wyjazd malzonka za granice, choroba, ktora ten rozklad spowodowala lub poglebila, niewlasciwe zachowanie dzieci wspolmalzonka pochodzacych z wczesniejszego zwiazku, czy wreszcie wtracanie sie rodzicow w malzenstwo, nastawianie swojego dziecka przeciwko drugiemu malzonkowi przy imputowaniu mu wszelkich zlych cech, proba "rzadzenia" w malzenstwie mlodych itp.

2. Rozklad pozycia - przeslanki negatywne

Mimo zaistnienia zupelnego i trwalego rozkladu pozycia, malzenstwo nie moze byc rozwiazane, jezeli wystapia negatywne przeslanki rozwodowe, zwane takze przeszkodami rozwodowymi, ktore sluza do obrony zagrozonego malzenstwa.

przeszkody rozwodowe

Aktualne ustawodawstwo wyroznia nastepujace przeszkody rozwodowe:

1) dobro wspolnych maloletnich dzieci (obejmuje takze dzieci przysposobione),

2) sprzecznosc orzeczenia rozwodu z zasadami wspolzycia spolecznego,

3) wylaczna wina malzonka, ktory zada rozwodu.

dobro dziecka

Jedna z przeszkod rozwodowych (przeslanek negatywnych), uniemozliwiajacych rozwiazanie malzenstwa jest dobro dziecka z tego malzenstwa pochodzacego. Zasada ta w naszym ustawodawstwie nigdy nie byla kwestionowana, natomiast spor doktrynalny dotyczyl pojmowania i stosowania w praktyce tej przeszkody.

Przeslanka ta byla wielokrotnie przedmiotem orzecznictwa Sadu Najwyzszego, a o jej wadze swiadczy fakt, ze orzeczenia dwukrotnie mialy charakter wytycznych: z dnia 18 marca 1968 r. (III CZP 70/66, OSNCP 1968, poz. 77) i z dnia 9czerwca 1976 r. (III CZP 46/75, OSNCP 1976/9, poz. 184), kierunkujacych orzecznictwo sadowe w celu wzmozenia ochrony rodziny.

Z tych ukierunkowan wynika koniecznosc szczegolnie wnikliwego badania czy dobro dziecka nie ucierpi wskutek orzeczenia rozwodu. Odbywa sie to poprzez rozwazenie:

a) czy rozwod nie spowoduje oslabienia wiezi z dziecmi tego malzonka, przy ktorym dzieci nie pozostana,

b) czy po rozwodzie zaspokojone zostana potrzeby materialne i emocjonalne dzieci w takim przynajmniej zakresie jak obecnie,

c) czy utrzymanie dotychczasowego stanu bedzie dla dzieci bardziej korzystne niz orzeczenie rozwodu.

"Wytworzona w rodzinie przez stale awantury rodzicow atmosfera, ktora zatruwalaby mlodosc maloletnich dzieci, demoralizowalaby je i zagrazala ich wychowaniu, uzasadnia uznanie, ze w takiej sytuacji dobro dzieci nie mogloby ucierpiec wskutek orzeczenia rozwodu ich rodzicow".

- orzecz. SN z dnia 16 maja 1952 r, C 1110/51, NP 1953 nr 5, s. 82.

srodki dowodowe

"Dla oceny, czy dobro dzieci sprzeciwia sie rozwodowi, nalezy konkretnie rozwazyc, jaka bylaby ich sytuacja, gdyby do rozwodu nie doszlo i porownac ja z sytuacja, jaka bedzie po orzeczeniu rozwodu; nie mozna oceniac tej kwestii na podstawie zalozenia, ze malzonkowie wroca do wspolnosci malzenskiej po odmowieniu im orzeczenia rozwodu, jezeli okolicznosci przemawiaja przeciwko takiemu zalozeniu".

- orzecz. SN z dnia 8 grudnia 1951 r., C 259/51, NP. 1953/5, s. 81.

Przy rozwazaniach na temat oddzialywania rozwodu na dobro maloletnich dzieci brany jest pod uwage ich wiek, dotychczasowe stosunki z rodzicami, jak rowniez stan ich zdrowia i stopien wrazliwosci.

wywiad srodowiskowy

Najczesciej stosowanym srodkiem dowodowym dla ustalenia sytuacji wychowawczej i bytowej maloletnich dzieci jest wywiad srodowiskowy kuratora zawodowego (organ pomocniczy sadu), przeprowadzany na koszt stron i opinie specjalistycznych placowek, w szczegolnosci Rodzinnego Osrodka Diagnostyczno-Konsultacyjnego (RODK).

Koszty opinii RODK i ekspertyzy Instytutu Ekspertyz Sadowych, rozliczane sa w orzeczeniu koncowym i staja sie przychodem Skarbu Panstwa. Natomiast inne placowki za opracowanie i sporzadzenie opinii przedstawiaja rachunki, ktore sa pokrywane z zaliczek uiszczanych przez strony [patrz wzor nr 4 i nr 8].

Sprzecznosc orzeczenia rozwodu z zasadami wspolzycia spolecznego

zasady wspolzycia spolecznego

- normy moralne,

- normy obyczajowe

W literaturze prawniczej przedstawiono wiele pogladow na temat zasad wspolzycia spolecznego. Jednak wszelkie wysilki zmierzajace do scislego ustalenia ich tresci okazaly sie bezowocne. Pewnym natomiast jest, ze zasady wspolzycia spolecznego zawieraja w sobie przede wszystkim normy moralne, ale takze powszechnie obowiazujace w danym spoleczenstwie zasady obyczajowe i zasady humanitaryzmu.

W orzecznictwie Sadu Najwyzszego czesto byl podejmowany temat zasad wspolzycia spolecznego. Przytocze jedno z orzeczen dla wykazania, jakimi kryteriami kieruje sie sadownictwo przy ocenie konkretnych faktow.

"Niezgodne z zasadami [...] moralnosci byloby uznanie za wazny powod rozkladu pozycia malzenskiego nieuleczalnej choroby malzonka, kiedy jego stan wymaga udzielenia mu materialnej i moralnej pomocy. Zasada ta nie moze miec jednak zastosowania w wypadku nieuleczalnej choroby psychicznej wspolmalzonka.

Przy chorobie fizycznej zachodzi mozliwosc utrzymania wiezi duchowej, istnieje pelne odczucie skutkow rozwodu ze strony chorego i dlatego wzgledy moralne nakazuja udzielenia mu opieki nie tylko materialnej, ale i moralnej tak, aby ulzyc losowi chorego. Natomiast w wypadku choroby psychicznej nie zachodzi mozliwosc utrzymania wiezi duchowej, a sam chory nie odczuwa w tak ostry sposob skutkow rozwodu, gdy jeszcze stan jego zdrowia wymaga pobytu w szpitalu drugi malzonek nie moze mu praktycznie zapewnic niczego wiecej poza dostarczeniem pomocy i opieki materialnej i w tych warunkach udzielenie temu malzonkowi rozwodu moze znalezc usprawiedliwienie w poczuciu moralnym spoleczenstwa".

- orzecz. SN z dnia 2 lipca 1960 r. ICR 491/61, OSPiK 1963/3, poz. 68.

W cytowanym wyzej orzeczeniu choroba fizyczna malzonka i potrzeba udzielenia mu pomocy i opieki nad nim moze byc uznana za okolicznosc wylaczajaca mozliwosc udzielenia rozwodu z uwagi na sprzecznosc z zasadami wspolzycia spolecznego.

Innym przykladem moze byc wzglad na maloletnie dziecko jednego z malzonkow, ktore pochodzi z innego zwiazku, gdy wiez uczuciowa, jaka nawiazala sie miedzy tym dzieckiem a malzonkiem rodzica, jest zblizona do pozytywnych wiezi z rodzicem naturalnym. To samo dotyczyc bedzie maloletniego dziecka, ktore znajduje sie w rodzinie zastepczej rozwodzacych sie malzonkow.

Przeslanka ta sluzy do obrony malzenstwa, a wiec jest podnoszona w procesie przez osobe, przeciwko ktorej postepowanie jest skierowane (przez pozwanego).

Wylaczna wina malzonka, ktory zada rozwodu

Zasada niedopuszczalnosci rozwiazania malzenstwa, gdy zada go malzonek wylacznie winny rozkladu, doznaje ograniczen w dwoch wypadkach:

- gdy drugi malzonek wyraza zgode na rozwod,

- gdy odmowa zgody jest w swietle okolicznosci danej sprawy sprzeczna z zasadami wspolzycia spolecznego.

zgoda na rozwod

Wyrazenie zgody na rozwod przez malzonka, ktory nie zostal uznany winnym rozkladu pozycia moze wynikac z checi zapewnienia sobie wreszcie komfortu spokojnego zycia, bez obelg, wyzwisk, wulgaryzmow czy zlosliwosci ze strony wspolmalzonka, tym bardziej, jezeli opuscil on mieszkanie lub deklaruje jego opuszczenie.

Wyrazenie zgody stwarza sytuacje, jakby drugi malzonek takze zadal rozwodu, zgoda jednak musi byc wyrazona sadowi orzekajacemu w sposob jasny i wyrazny, moze byc cofnieta i wowczas jest traktowana jakby nie zostala wyrazona [patrz wzor nr 8].

Najczesciej pozwany wyraza zgode na rozwod z winy powoda, co rodzi nie tylko skutek w zakresie obciazenia powoda caloscia kosztow postepowania rozwodowego, ale rodzi takze okreslone skutki w zakresie alimentacji miedzy bylymi malzonkami, co zostalo szczegolowo omowione w koncowej czesci tego rozdzialu.

odmowa zgody

Odmowa zgody na rozwod jest traktowana jako sprzeczna z zasadami wspolzycia spolecznego nie tylko wtedy, jezeli jej motywy z moralnego punktu widzenia zasluguja na potepienie, ale takze wtedy, gdy nie ma podstaw do przyjecia, ze orzeczenie rozwodu moze wywolac niepozadane skutki spoleczno-wychowawcze w zakresie stosunkow rodzinnych.

"Kiedy malzonek niewinny kieruje sie motywami zaslugujacymi na potepienie z punktu widzenia moralnego, w szczegolnosci, jezeli istnieje podstawa do ustalenia, ze malzonek niewinny odmawia zgody na rozwod wylacznie w zamiarze szykany albo dla zemsty lub z nienawisci do malzonka winnego, uznanie odmowy za sprzeczna z zasadami wspolzycia spolecznego nie budzi watpliwosci".

- uchwala pelnego skladu Izby Cywilnej SN z dnia 16 marca 1968 r., III CZP 70/66, OSN 1968, poz. 77.

W szczegolnosci odmowa taka moze byc uznana za sprzeczna z zasadami wspolzycia spolecznego, gdy powod pozostaje w innym faktycznym zwiazku (konkubinacie), z ktorego pochodza maloletnie dzieci, a malzenstwo stron jest bezdzietne lub dzieci sa juz dorosle, albo tez wtedy, gdy wprawdzie powod nie zalozyl nowej rodziny, ale w zwiazku stron od wielu lat brak jest przejawow jakiejkolwiek wiezi malzenskiej.

W procesie rozwodowym na sprzecznosc odmowy zgody na rozwod z zasadami wspolzycia spolecznego powoluje sie powod, ale dopiero wowczas, gdy zostanie udowodnione, ze to on ponosi wine za rozklad pozycia, a drugi z malzonkow nie wyraza zgody na rozwod.

3. Powodztwo o rozwod

We wczesniejszych wywodach omowione zostaly pozytywne i negatywne przeslanki rozwodowe, ktore daja orientacje o mozliwosci orzeczenia rozwodu w konkretnym przypadku.

Jezeli zatem malzonek dojdzie do wniosku, ze i w jego zwiazku zaistnial zupelny i trwaly rozklad pozycia moze wystapic do sadu okregowego z powodztwem o rozwod, wnoszac o:

1) rozwod bez orzekania o winie [wzory nr 1, nr 2, nr 3, nr 4 i nr 5 oraz uwagi do poszczegolnych wzorow],

2) rozwod z winy obu stron [nr 6, uwagi do tego wzoru],

3) rozwod z winy pozwanego [nr 8 oraz uwagi],

4) rozwod z winy powoda nr 11 oraz uwagi],

5) rozwod z przyczyn niezawinionych istniejacych po stronie pozwanego lub powoda.

Sposoby rozwiazania malzenstwa wskazane w pktach 1-4 zostaly blizej omowione we wzorach pozwow przy nich powolanych.

Nie zostal opracowany wzor o rozwod z przyczyn niezawinionych istniejacych po stronie ktoregokolwiek z malzonkow z uwagi na sporadycznosc wystepowania. Moze on miec miejsce, gdy w czasie malzenstwa powstanie i ujawni sie choroba psychiczna ktoregokolwiek z malzonkow, ktora wywolala rozklad pozycia.

wlasciwosc sadu

Wlasciwym do rozpoznania spraw o rozwod jest sad okregowy ostatniego wspolnego miejsca zamieszkania malzonkow, jezeli chociaz jedno z nich nadal tam (w tym samym okregu) zamieszkuje (art. 17 k.p.c. i art. 41 k.p.c.).

wpis tymczasowy obciaza powoda

Po wniesieniu pozwu o rozwod sad ustala wysokosc wpisu tymczasowego (oplaty wstepnej); aktualnie w granicach od 30 do 600 zl w zaleznosci od sytuacji materialnej powoda ( 11 Rozp. Min. Spraw. z dnia 17 grudnia 1996 r w sprawie okreslenia wysokosci wpisow w sprawach cywilnych - Dz.U. Nr 154, poz. 753 z dalszymi zmianami).

zwrot pozwu

Sad wzywa powoda do uiszczenia wpisu tymczasowego w terminie tygodniowym od otrzymania wezwania, pod rygorem zwrotu pozwu, co oznacza, ze brak oplaty spowoduje zwrocenie pozwu, a wowczas sprawa jest traktowana jakby nie zostala wniesiona (art. 16 ustawy o kosztach sadowych w sprawach cywilnych z dnia 13 czerwca 1967 r. - Dz.U. Nr 24 poz. 110 z pozniejszymi zmianami).

Uiszczenie wpisu tymczasowego po terminie skutkuje wpisaniem sprawy pod nowa sygnature.

Jezeli nastapil juz fizyczny zwrot pozwu i dokumentow - sad wzywa do ich ponownego przedlozenia w zakreslonym terminie, a nieuzupelnienie tego braku spowoduje zwrot sprawy, mimo, ze ma ona juz nowa sygnature.

wniosek o zwolnienie od kosztow sadowych

Jezeli sytuacja materialna powoda jest na tyle trudna, ze nie jest on w stanie bez uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny poniesc kosztow sadowych, moze zlozyc wniosek o zwolnienie go od ich ponoszenia (art. 113 1 k.p.c.).

Wniosek taki moze byc zlozony zarowno po wniesieniu pozwu jak i wczesniej; w kazdym przypadku konieczne jest dolaczenie do wniosku osobistego oswiadczenia, obejmujacego dokladne dane o stanie rodzinnym, majatku i dochodach.

Rozpoznanie wniosku przedluza czynnosci wstepne zwiazane z uzupelnieniem brakow formalnych pozwu.

2 egzemplarze pozwu

Pozew musi byc zlozony w 2 egzemplarzach (przedlozenie tylko jednego egzemplarza pozwu jest brakiem formalnym wymagajacym uzupelnienia - pod rygorem zwrotu pozwu), jeden egzemplarz pozwu pozostaje w aktach sadowych, drugi jest przez sad doreczany stronie przeciwnej.

zalaczniki

Koniecznym jest dolaczenie do pozwu o rozwod zalacznikow w postaci:

- odpisu skroconego aktu malzenstwa (najchetniej nowo wydanego),

- odpisow skroconych aktow urodzenia maloletnich dzieci,

- zaswiadczenia o dochodach,

ponadto, w zaleznosci od okolicznosci moze zaistniec celowosc przedlozenia dalszych dokumentow, np. zaswiadczen o stanie zdrowia dzieci i stron, zaswiadczen o pobieraniu nauki przez dzieci, przydzialu mieszkania, zaswiadczen o skladnikach i wartosci majatku dorobkowego itp.

Koniecznym wymogiem jest podpisanie pozwu, a brak podpisu wywoluje skutek wezwania do uzupelnienia brakow formalnych - pod rygorem zwrotu pozwu.

posiedzenie pojednawcze

Po uzupelnieniu brakow formalnych pozwu nastepuje skierowanie sprawy na posiedzenie pojednawcze (art. 436 1 k.p.c.), prowadzone w skladzie jednoosobowym przez sedziego zawodowego. Celem i istota posiedzenia jest naklonienie stron do pojednania. Przeprowadzenie posiedzenia pojednawczego ma charakter obligatoryjny.

Jezeli do pojednania nie dojdzie, ale przewodniczacy dostrzega celowosc dalszych prob pojednawczych, moze zaproponowac stronom poddanie sie rozmowom mediacyjnym w Rodzinnym Osrodku Diagnostyczno-Konsultacyjnym. Rozmowy te prowadzone przez specjalistow: psychologow, pedagogow, bez obecnosci osob trzecich sa przedluzeniem prob pojednawczych i zdarza sie, ze wynikiem takich rozmow jest zlozenie przez strony wniosku o zawieszenie postepowania, badz powod cofa pozew.

zwrot wpisu w razie pojednania

Jezeli nastapi pojednanie na jakimkolwiek etapie postepowania, sad zwraca z urzedu caly dotychczas uiszczony wpis (art. 36 ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sadowych w sprawach cywilnych - Dz.U. Nr 24, poz. 110 z pozn.zm.).

zaniechanie posiedzenia pojednawczego

W wyjatkowych wypadkach, jezeli stawiennictwo jednej ze stron na posiedzenie pojednawcze napotyka trudne do przezwyciezenia przeszkody, sad na wniosek strony moze zaniechac przeprowadzenia posiedzenia pojednawczego (art. 437 k.p.c.). Czynnikiem wazacym przy rozpoznaniu wniosku jest odleglosc miejsca zamieszkania stron od siedziby sadu orzekajacego, czy tez stan zdrowia powodujacy dlugotrwala niemozliwosc przybycia do sadu.

sklad sadu

Wykluczenie mozliwosci pojednania skutkuje wyznaczeniem rozprawy, prowadzonej w skladzie trzyosobowym: przewodniczacy - sedzia zawodowy i dwoch lawnikow. Celem rozprawy jest przeprowadzenie postepowania dowodowego, w zasadzie w zakresie wnioskow przez strony zgloszonych, ale sad moze dopuscic dowody z urzedu, jezeli zachodzi koniecznosc wyjasnienia sytuacji wychowawczej i bytowej maloletnich dzieci stron, ponadto w kazdej sprawie o rozwod sad zarzadza przeprowadzenie dowodu z przesluchania stron.

mozliwosc zabezpieczenia powodztwa i jego zakres

Sprawa o rozwiazanie malzenstwa skupia inne postepowania dotyczace rodziny, co oznacza mozliwosc wydania w trakcie procesu, z urzedu lub na wniosek, postanowien zabezpieczajacych (zarzadzen tymczasowych) w zakresie:

1) obowiazku malzonkow przyczyniania sie do zaspokajania potrzeb rodziny,

2) sposobu roztoczenia pieczy nad wspolnymi maloletnimi dziecmi,

3) tylko na wniosek jednego z malzonkow - takze o zakresie i sposobie korzystania z mieszkania oraz o wydaniu malzonkowi opuszczajacemu mieszkanie potrzebnych mu przedmiotow (art. 443 1 k.p.c.).

Poradnik zawiera opracowane wzory wnioskow o zabezpieczenie powodztwa skladane w trakcie sprawy rozwodowej:

- w zakresie alimentow na maloletnie dzieci [wzor nr 17],

- w zakresie zobowiazania do przyczyniania sie do zaspokajania potrzeb rodziny [wzor nr 18],

- w zakresie kontaktow z maloletnim dzieckiem [wzor nr 19],

- w zakresie uzytkowania mieszkania [wzor nr 20],

- w zakresie uzytkowania domu [wzor nr 21].

Wniosek o zabezpieczenie powodztwa moze byc zlozony przez kazda ze stron, badz ustnie do protokolu rozprawy, badz pisemnie w dwoch egzemplarzach z dolaczeniem wlasciwych dokumentow (np. zaswiadczenie o zarobkach, jezeli zadanie dotyczy alimentow lub zaspokojenia potrzeb rodziny) i osobistym podpisaniem wniosku.

Sad moze rozpoznac wniosek w zakresie alimentow i zaspokojenia potrzeb rodziny na posiedzeniu niejawnym, pozostale tylko po przeprowadzeniu rozprawy.

Wydane, w wyniku rozpoznania wniosku o zabezpieczenie powodztwa, postanowienie zabezpieczajace, po opatrzeniu go klauzula wykonalnosci, staje sie tytulem wykonawczym, ktory pozwala na prowadzenie egzekucji dla wymuszenia jego realizacji.

Postanowienie zabezpieczajace jest natychmiast wykonalne, chociaz przysluguje od niego prawo zlozenia zazalenia.

W sprawach rozwodowych zdarzaja sie przypadki nawet parokrotnej zmiany zabezpieczenia w trakcie postepowania (w szczegolnosci w zakresie alimentow na dzieci), jezeli to postepowanie sie przedluza.

4. Wyrokowanie

Jak juz zostalo wczesniej podkreslone, w sprawach rozwodowych koniecznym jest przeprowadzenie dowodow z przesluchania stron, ale niestawiennictwo pozwanego i niezlozenie przez niego pisma procesowego z wyrazeniem swojego stanowiska, stwarza mozliwosc wydania, po przeprowadzeniu postepowania dowodowego, wyroku zaocznego. Istota wyroku zaocznego jest przyjecie za prawdziwe twierdzen powoda, jezeli nie budza one watpliwosci co do zgodnosci z prawdziwym stanem.

Sad uzasadnia wyrok zaoczny z urzedu i odpis wyroku wraz z pisemnym uzasadnieniem dorecza obu stronom.

Kazdej ze stron przysluguje prawo wniesienia srodka odwolawczego od wyroku zaocznego:

- powod moze wywiesc apelacje (w terminie dwoch tygodni od doreczenia),

- pozwany moze zlozyc sprzeciw w terminie tygodniowym od doreczenia.

Jezeli obie strony biora udzial w postepowaniu, po ich przesluchaniu nastepuje zamkniecie rozprawy i ogloszenie wyroku (w wyjatkowych wypadkach, gdy sprawa jest skomplikowana, moze nastapic odroczenie ogloszenia wyroku do dwoch tygodni).

orzeczenie o winie

W wyroku orzekajacym rozwod sad ma obowiazek ustalenia, czy i ktory z malzonkow ponosi wine za rozklad pozycia, chyba ze obie strony zgodnie wniosa o zaniechanie orzeczenia o winie (art. 57 k.r.o.).

dalsze elementy wyroku

Ponadto w wyroku rozwodowym sad rozstrzyga:

- o wladzy rodzicielskiej nad wspolnym maloletnim dzieckiem, nie wylaczajac ograniczenia, a nawet pozbawienia wladzy rodzicielskiej i zakazania kontaktow z maloletnim, czy umieszczenia dziecka w rodzinie zastepczej badz placowce opiekunczo-wychowawczej;

- o wysokosci udzialu w kosztach utrzymania dziecka przez rodzica, ktoremu nie powierzono wykonywania wladzy rodzicielskiej nad maloletnim dzieckiem.

Wysokosc alimentow na rzecz maloletniego dziecka bywa w rozwodzie przedmiotem sporow miedzy rodzicami, dlatego poswiece temu tematowi nieco uwagi. Obowiazek ten jest elementem szerszego obowiazku pomocy, jaka powinni sobie swiadczyc bliscy krewni. Dla rodzica sposob realizacji obowiazku alimentacyjnego jest przejawem wykonywania przez niego wladzy rodzicielskiej.

O jego zakresie decyduja czynniki istniejace po stronie uprawnionego, czyli maloletniego dziecka i czynniki wystepujace po stronie zobowiazanego, czyli rodzica, ktoremu nie powierzono wykonywania wladzy rodzicielskiej. Czynnikami tymi sa usprawiedliwione potrzeby uprawnionego oraz mozliwosci majatkowe i zarobkowe zobowiazanego.

- o sposobie korzystania z mieszkania, jezeli strony mieszkaja razem,

- moze, po spelnieniu wymogow - orzec eksmisje uciazliwego, razaco nagannie postepujacego malzonka,

- czy tez przyznac lokal jednemu z nich, jezeli drugi godzi sie go opuscic bez dostarczenia lokalu zamiennego i pomieszczenia zastepczego,

- ustala wysokosc wpisu ostatecznego (oplaty koncowej) i orzeka, ktore z malzonkow i w jakiej wysokosci winno go uiscic [art. 58 1 i 2 k.r.o; patrz wzory nr 2, 3, 6 i 7].

W wyroku rozwodowym sad moze dokonac podzialu majatku dorobkowego, jezeli jeden z malzonkow zglosi taki wniosek i jezeli rozpoznanie tego zagadnienia nie spowoduje przedluzenia postepowania w samej sprawie o rozwod i tylko wowczas, gdy miedzy malzonkami istnieje pelna zgodnosc odnosnie:

- skladnikow majatku,

- wartosci tych skladnikow,

- sposobu ich podzialu.

Chodzi o to, ze istota sprawy rozwodowej jest rozwazenie kwestii utrzymania badz rozwiazania zwiazku malzenskiego, czyli "byc albo nie byc" malzenstwa. Kwestie majatkowe sa w tym procesie traktowane drugoplanowo i spory ich dotyczace nie moga zdominowac postepowania rozwodowego [patrz wzor nr 5].

zaskarzenie wyroku

Wyrok wydany przez sad pierwszej instancji nie jest prawomocny. Kazdej ze stron w przypadku niezadowolenia z orzeczenia sluzy prawo wywiedzenia apelacji; mozna w tym celu, w terminie tygodniowym od ogloszenia wyroku zlozyc wniosek o sporzadzenie na pismie uzasadnienia wyroku i doreczenie go stronie (wniosek taki podlega oplacie sadowej w wysokosci 40 zl).

apelacja

Nastepnie w ciagu dwoch tygodni od otrzymania wyroku z uzasadnieniem mozna wywodzic apelacje kierowana do sadu apelacyjnego za posrednictwem sadu orzekajacego, co oznacza, ze apelacje adresuje sie do sadu apelacyjnego, a sklada w sadzie, ktory wydal wyrok, z dokladnym oznaczeniem sygnatury sprawy.

Ten sam skutek, czyli zaskarzenie wyroku mozna osiagnac, wnoszac apelacje w terminie trzech tygodni od ogloszenia wyroku (bez wniosku o sporzadzenie na pismie uzasadnienia orzeczenia).

Apelacja podlega oplacie sadowej w wysokosci ustalonego w wyroku wpisu ostatecznego.

Wyrok niezaskarzony uprawomocni sie po trzech tygodniach od jego ogloszenia.

Z urzedu sad nie dorecza stronom odpisu prawomocnego wyroku. Czyni to tylko na zlozony wniosek podlegajacy oplacie sadowej w wysokosci 12 zl, jezeli wyrok jest jednostronny lub 18 zl, jezeli wyrok jest dwustronny - od jednego egzemplarza. Dorecza sie dowolna ilosc egzemplarzy wyroku.

Odpis prawomocnego wyroku orzekajacego rozwod, sad z urzedu przesyla do urzedu stanu cywilnego, aby zaszlosc ta zostala odnotowana w ksiegach.

nazwisko po rozwodzie

Osoba, ktora przez fakt zawarcia malzenstwa zmienila nazwisko, moze po rozwodzie powrocic do pierwotnie noszonego nazwiska (nie obejmuje to dzieci pochodzacych z malzenstwa), przez zlozenie oswiadczenia przed kierownikiem urzedu stanu cywilnego (dowolnego) w terminie trzech miesiecy od uprawomocnienia sie orzeczenia - art. 59 k.r.o.

Jest to dobrowolna decyzja bylego malzonka; ani sad, ani zaden inny organ nie moze go sklonic do podjecia takiej decyzji.

Jezeli w toku sprawy o rozwod nastapi smierc jednego z malzonkow - postepowanie ulega umorzeniu (art. 446 k.p.c.).

5. Obowiazek alimentacyjny miedzy bylymi malzonkami

zachowanie obowiazku alimentacyjnego

Z momentem rozwiazania malzenstwa czy jego uniewaznienia wygasa znaczna czesc praw i obowiazkow z niego wynikajacych, a w szczegolnosci wygasaja prawa, ktore maja swoje zrodlo we wspolnosci majatkowej.

Niektore obowiazki i do nich nalezy obowiazek alimentacyjny miedzy bylymi malzonkami - trwaja nadal. Powinnosc powyzsza wynika z uznania jej za kontynuacje obowiazku wzajemnej pomocy powstalego przez zawarcie zwiazku malzenskiego. Obowiazek ten jest na tyle trwaly, ze wyprzedza obowiazek alimentacyjny krewnych malzonka zadajacego alimentow.

"Obowiazek alimentacyjny wspolmalzonka w stosunku do drugiego malzonka zarowno w czasie trwania malzenstwa, jak i po jego rozwiazaniu przez rozwod (lub uniewaznieniu malzenstwa - przypisek autora), gdy spelnione sa przeslanki z art. 60 k.r.o. wyprzedza taki obowiazek wynikajacy z pokrewienstwa i wspolmalzonek nie moze sie bronic tylko tym, ze drugiemu malzonkowi niezdolnemu do samodzielnego utrzymania sie dostarczaja lub moga dostarczac srodkow utrzymania jego krewni".

- orzecz. SN z dnia 29 lutego 1952 r, C 1499/51, NP 1953/10, s. 94.

wykluczenie alimentacji

Jedyny wyjatek, ktory wyklucza mozliwosc dochodzenia alimentow od bylego malzonka dotyczy osoby uznanej za wylacznie winna rozkladu pozycia, stad tak istotne jest ustalenie w wyroku, czy i ktore z malzonkow ponosi wine za rozklad pozycia. Podkreslam, ze chodzi tu o obowiazek alimentacyjny miedzy bylymi malzonkami, gdyz na zakres zobowiazan alimentacyjnych bylego malzonka na maloletnie dziecko - sposob rozwiazania malzenstwa nie ma wplywu.

zwykly obowiazek alimentacyjny

Jezeli byly malzonek, ktory nie zostal uznany za wylacznie winnego rozkladu pozycia, znajduje sie w niedostatku, moze zadac badz w sprawie o rozwod badz w pozniejszym postepowaniu zasadzenia alimentow na jego rzecz, gdy:

1) orzeczono rozwod bez orzekania o winie,

2) alimentow zada malzonek niewinny od wylacznie winnego,

3) rozwiazano malzenstwo z winy obu stron.

niedostatek

Wymogiem koniecznym uzasadniajacym zasadzenie alimentow jest pozostawanie w niedostatku uprawnionego malzonka.

"Pojecie niedostatku jest wzgledne. Nie odnosi sie ono do takiego tylko stanu, gdy uprawniony do alimentacji nie ma zadnych srodkow utrzymania, lecz okresla takze i taka sytuacje materialna osoby uprawnionej, gdy nie moze ona w pelni zaspokoic swych usprawiedliwionych potrzeb".

- orzecz. SN z dnia 5 czerwca 1962 r., 1 CR 444/61, OSNCP 1963/10, poz. 227.

szczegolny obowiazek alimentacyjny: pogorszenie sytuacji

Kwalifikowana forme obowiazku alimentacyjnego miedzy bylymi malzonkami przewiduje art. 60 2 k.r.o. Dotyczy on zadania alimentow przez malzonka niewinnego od wylacznie winnego w sytuacji, gdy rozwod pociaga za soba istotne pogorszenie sytuacji materialnej malzonka niewinnego, a wiec w tym przypadku nie jest konieczne wykazanie pozostawania w niedostatku.

"Orzekajac o zadaniu malzonka niewinnego zasadzenia alimentow na podstawie art. 60 2 k.r.o. sad powinien porownac sytuacje, w jakiej malzonek niewinny znajdzie sie po rozwodzie z sytuacja, w jakiej by sie znajdowal, gdyby malzenstwo funkcjonowalo prawidlowo".

- wyrok SN z dnia 28 pazdziernika 1980 r, III CRN 222/80, OSNCP 1981/5, poz. 90.

wygasniecie alimentacji

Z przyczyn ogolnych obowiazek alimentacyjny miedzy bylymi malzonkami wygasa z chwila smierci uprawnionego albo zobowiazanego. Ponadto wygasa calkowicie w razie zawarcia przez uprawnionego malzonka zadajacego alimentow nowego malzenstwa.

Niezaleznie od przyczyn wyzej omowionych obowiazek ten wygasa w stosunku do malzonka, ktory nie zostal uznany wylacznie winnym rozkladu pozycia, w ciagu pieciu lat od orzeczenia rozwodu. Ta zasada wygasniecia obowiazku alimentacyjnego w terminie pieciu lat od rozwodu doznaje ograniczenia poprzez mozliwosc przedluzenia tego okresu, gdy zachodza wyjatkowe okolicznosci. Przykladem takich wyjatkowych okolicznosci moze byc wypadek uprawnionego do alimentacji, ktory spowodowal trwale kalectwo tej osoby, co nawet moze uzasadniac przedluzenie dozywotnio obowiazku alimentacyjnego.

"Powodztwo o przedluzenie obowiazku alimentacyjnego malzonka rozwiedzionego, ktory nie zostal uznany za winnego rozkladu pozycia malzenskiego, moze byc wytoczone takze po uplywie piecioletniego terminu okreslonego w art. 60 3 k.r.o.".

- uchwala SN z dnia 15 wrzesnia 1978 r., III CZP 57/78, OSNCP 1979/4, poz. 66.

Wykluczone jest badanie w procesie o przedluzenie obowiazku alimentacyjnego winy malzonkow w rozkladzie pozycia, jezeli rozwod orzeczono bez orzekania o winie.

"W procesie o zwolnienie od obowiazku alimentacyjnego drugiego malzonka na zasadzie art. 60 3 k.r.o. sad nie moze badac kwestii winy malzonka zobowiazanego, jezeli rozwod orzeczono bez orzekania o winie za zgoda stron".

- uchwala SN z dnia 2 marca 1957 r., 3 CO 2/57, OSPiKA 1957/3, poz. 67.

Rozdzial II

UNIEWAZNIENIE MALZENSTWA

Sad powszechny orzeka o uniewaznieniu malzenstwa, dla ktorego akt malzenstwa sporzadzono w urzedzie stanu cywilnego, stosuje wowczas przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekunczego.

O uniewaznieniu zwiazku wyznaniowego orzeka Sad Metropolitalny, stosujac przepisy prawa kanonicznego.

Niniejszy poradnik omawia jedynie uniewaznienie malzenstwa cywilnego.

Uniewaznienie malzenstwa moze miec miejsce wowczas, gdy zostalo ono zawarte mimo przeszkody malzenskiej (przeszkody do zawarcia malzenstwa).

Przeszkody te zostaly wyczerpujaco ujete w Kodeksie rodzinnym i opiekunczym, co oznacza, ze inne okolicznosci nie moga doprowadzic do uniewaznienia malzenstwa. Przedstawienie ich w niniejszej pracy ma charakter kodeksowy, bez rozpatrywania wyjatkow, ktore jedynie potwierdzaja regule i bez przedstawienia rozwazan doktrynalnych, ktore wykraczaja poza ramy poradnika.

Przeszkody do zawarcia malzenstwa

Przeszkody te mozna ujac nastepujaco:

wiek ponizej 18 lat
1) "Nie moze zawrzec malzenstwa osoba nie majaca ukonczonych lat osiemnastu. Jednakze z waznych powodow sad opiekunczy moze zezwolic na zawarcie malzenstwa kobiecie, ktora ukonczyla lat szesnascie, a z okolicznosci wynika, ze zawarcie malzenstwa bedzie zgodne z dobrem zalozonej rodziny" - art. 10 1 k.r.o.,
ubezwlasnowolnienie calkowite

2) "Nie moze zawrzec malzenstwa osoba ubezwlasnowolniona calkowicie" - art. 11 1 k.r.o.,

choroba psychiczna albo niedorozwoj umyslowy

3) "Nie moze zawrzec malzenstwa osoba dotknieta choroba psychiczna albo niedorozwojem umyslowym. Jezeli jednak stan zdrowia lub umyslu takiej osoby nie zagraza malzenstwu ani zdrowiu przyszlego potomstwa i jezeli osoba ta nie zostala ubezwlasnowolniona calkowicie, sad moze jej zezwolic na zawarcie malzenstwa" - art. 12 1 k.r.o.,

bigamia

4) "Nie moze zawrzec malzenstwa, kto juz pozostaje w zwiazku malzenskim" - art. 13 1 k.r.o.,

pokrewienstwo i powinowactwo

5) "Nie moga zawrzec ze soba malzenstwa krewni w linii prostej, rodzenstwo ani powinowaci w linii prostej. Jednakze z waznych powodow sad moze zezwolic na zawarcie malzenstwa miedzy powinowatymi" - art. 14 1 k.r.o.

Przyklady powinowactwa w linii prostej: ojczym-pasierbica, macocha-pasierb, tesciowa-ziec, tesc-synowa.

przysposobienie
6) "Nie moga zawrzec ze soba malzenstwa przysposabiajacy i przysposobiony" - art. 15 1 k.r.o.

Istota tej przeszkody jest przyjecie, ze miedzy przysposabiajacym a przysposobionym powstaje taki stosunek jak miedzy rodzicami i dziecmi, ale przeszkoda ta odnosi sie tylko do tych osob, a nie ich krewnych.

wady oswiadczenia woli:
7) "Malzenstwo moze byc uniewaznione, jezeli oswiadczenie o wstapieniu w zwiazek malzenski [...] zostalo zlozone:
- brak swiadomosci,
a) przez osobe, ktora z jakichkolwiek powodow znajdowala sie w stanie wylaczajacym swiadome wyrazenie woli,
- blad,
b) pod wplywem bledu co do tozsamosci drugiej strony,
- bezprawna grozba
c) pod wplywem bezprawnej grozby drugiej strony lub osoby trzeciej, jezeli z okolicznosci wynika, iz skladajacy oswiadczenie mogl sie obawiac, ze jemu samemu lub innej osobie grozi powazne niebezpieczenstwo osobiste" - art. 151 1 k.r.o.
wady umocowania

8) "W razie zawarcia malzenstwa przez pelnomocnika mocodawca moze zadac uniewaznienia malzenstwa, jezeli brak bylo zezwolenia sadu na zlozenie oswiadczenia o wstapieniu w zwiazek malzenski przez pelnomocnika albo jezeli pelnomocnictwo bylo niewazne lub skutecznie odwolane. Jednakze nie mozna z tego powodu zadac uniewaznienia malzenstwa, jezeli malzonkowie podjeli wspolne pozycie" - art. 16 k.r.o.

Zasada jest, ze malzenstwo jest zawierane osobiscie przez nupturientow (osoby, ktore zamierzaja wstapic w zwiazek malzenski), a jedynie wyjatkowo dopuszczona jest forma zawarcia malzenstwa przez pelnomocnika. W takim przypadku ustawodawca warunkuje dopuszczalnosc zawarcia malzenstwa od uzyskania zgody sadu na zlozenie w tym trybie oswiadczenia woli i od przedlozenia pelnomocnictwa szczegolnego, w formie pisemnej z podpisem urzedowo poswiadczonym i z wymienieniem osoby, z ktora malzenstwo ma byc zawarte.

wskutek istnienia przeszkod malzenskich

Kazde malzenstwo zawarte we wlasciwej formie jest wazne, natomiast w przypadku zaistnienia ktorejkolwiek z omowionych wyzej przeszkod malzenskich zwiazek ten moze byc uniewazniony.

Wlasciwym do rozpoznania spraw o uniewaznienie malzenstwa jest sad okregowy, ostatniego wspolnego miejsca zamieszkania malzonkow, jezeli choc jedno z nich w tym okregu stale przebywa. Sprawy rozpoznawane sa w trybie procesowym. Najczesciej spotykana przyczyna uniewaznienia malzenstwa jest choroba psychiczna lub niedorozwoj umyslowy [patrz wzor nr 12].

Pozew nalezy zlozyc w trzech egzemplarzach, gdyz jeden egzemplarz pozostaje w aktach sadowych, drugi jest doreczany wspolmalzonkowi, a trzeci dorecza sie prokuratorowi i zawiadamia go o terminie rozprawy.

Prokuratorowi sluzy takze prawo samodzielnego wystapienia z pozwem o uniewaznienie malzenstwa i wtedy pozywa on oboje malzonkow (art. 448 1 k.p.c.).

Wpis tymczasowy od pozwu o uniewaznienie malzenstwa ustalany jest w granicach 30 do 600 zl ( 11 rozporzadzenia Ministra Sprawiedliwosci z dnia 17 grudnia 1996 r. w sprawie okreslenia wysokosci wpisow w sprawach cywilnych).

Rozdzial III

USTALENIE ISTNIENIA LUB NIEISTNIENIA MALZENSTWA

1. Uznanie za zmarlego jednego z malzonkow

chwila uznania za zmarlego

Oczywista konsekwencja smierci malzonka jest ustanie malzenstwa. Podobna sytuacja wystapi wowczas, jezeli nastapilo sadowe uznanie za zmarlego jednego z malzonkow. W takim przypadku domniemywa sie, ze malzenstwo ustalo z chwila, ktora w orzeczeniu o uznanie tego malzonka za zmarlego zostala oznaczona jako chwila jego smierci (art. 55 1 k.r.o.).

Oznacza to dla drugiego z malzonkow zniesienie zakazu przewidzianego w art. 13 1 k.r.o., czyli otwarcie mozliwosci zawarcia nowego malzenstwa, bowiem uwazany jest za owdowialego. Jezeli jednak malzonek nie zawarl ponownego malzenstwa, po czym okazalo sie, ze malzonek uznany za zmarlego zyje - wowczas w zakresie istnienia malzenstwa nie zmienia sie nic; malzenstwo trwalo przez caly czas i trwa bez zmiany nadal.

Z chwila zawarcia nowego malzenstwa - malzenstwo poprzednie ustaje.

zawarcie nowego malzenstwa w dobrej lub zlej wierze

Jezeli zatem malzonek zawarl nowe malzenstwo, po czym okazalo sie, ze malzonek uznany za zmarlego zyje, wtedy istotny jest stan swiadomosci osob zawierajacych nowe malzenstwo, co do faktu pozostawania przy zyciu malzonka jednego z nich:

zla wiara obojga malzonkow
a) kiedy obie strony nowego malzenstwa wiedzialy, ze malzonek uznany za zmarlego pozostaje przy zyciu - wowczas drugie malzenstwo jest zwiazkiem bigamicznym i jako takie podlega uniewaznieniu,
brak zlej wiary obu stron

b) jezeli zadna ze stron nowego malzenstwa nie wiedziala, ze malzonek jednego z nich uznany za zmarlego, pozostaje przy zyciu - brak jest podstaw do uniewaznienia drugiego malzenstwa,

zla wiara jednego z malzonkow

c) mimo, ze jedna ze stron nowego malzenstwa (najczesciej malzonek osoby uznanej za zmarla) wiedzial, ze malzonek uznany za zmarlego, pozostaje przy zyciu - rowniez brak jest podstaw do uniewaznienia drugiego malzenstwa.

2. Zawarcie przez drugiego malzonka nowego malzenstwa

Powstaje zatem sytuacja, ze w momencie uznania za zmarlego jednego z malzonkow, drugi malzonek moze zawrzec nowy zwiazek malzenski, natomiast, kiedy okaze sie, ze zyje osoba uznana za zmarla - w stosunku do niej malzenstwo trwa nadal, a wiec nie moze ona zawrzec nowego malzenstwa.

rodzaje powodztwa

Aby usunac te nieprawidlowosci, koniecznym jest podjecie okreslonych krokow prawnych. Na tym tle osobom zainteresowanym, w wypadku, gdy malzonek uznany za zmarlego zyje lub zyl w chwili zawarcia przez wspolmalzonka, drugiego malzenstwa - w zaleznosci od konkretnego przypadku - sluza rozne powodztwa:

1) o uniewaznienie malzenstwa, ktore moze byc skuteczne w przypadku kumulatywnego (lacznego) spelnienia dwoch przeslanek:
a) pozostawania przy zyciu malzonka uznanego za zmarlego w dacie zawierania nowego malzenstwa przez drugiego z malzonkow,

b) zla wiara malzonkow zawierajacych drugie malzenstwo, czyli ich swiadomosc w momencie zawierania malzenstwa, ze uznany za zmarlego malzonek jednego z nich zyje [patrz takze uwagi do wzoru nr 13].

2) o ustalenie istnienia lub nieistnienia malzenstwa, bowiem kiedy okaze sie, ze zyje osoba uznana za zmarla, nie ma ona swiadomosci czy drugi z malzonkow pozostawal w zlej czy w dobrej wierze zawierajac kolejny zwiazek, a w konsekwencji nie wiadomo, jaki jest status prawny pierwszego malzenstwa czyli, czy ono ustalo czy tez nie, na skutek zawarcia drugiego malzenstwa.

Wniesienie takiego powodztwa jest konieczne dla uzyskania autorytatywnego dowodu ewentualnego ustania malzenstwa, gdyz dopiero orzeczenie sadu moze byc ujawnione w aktach stanu cywilnego [patrz wzor nr 13].

Rozdzial IV

SEPARACJA

definicja

"Separacja (prawn.) uchylenie wspolnoty malzenskiej bez prawa wstepowania przez ktoregokolwiek z malzonkow w nowy zwiazek malzenski (stosowane w prawie kanonicznym i ustawodawstwie niektorych panstw)". Taka definicje separacji podaje Slownik Jezyka Polskiego wyd. PWN Warszawa 1981.

Rozpoczelam omowienie separacji od przytoczenia slownikowej jej definicji, z tego wzgledu, ze instytucja ta w dotychczasowym naszym ustawodawstwie nie byla znana, ani w okresie miedzywojennym, ani na gruncie obecnie obowiazujacego Kodeksu rodzinnego i opiekunczego.

Mozliwosc zmian Kodeksu rodzinnego i opiekunczego uwzgledniajacych separacje byla przedmiotem prac sejmowych w latach 1992-1994, ale nie doczekala sie wowczas ustawowego unormowania.

Dyskusje nad tym projektem w pozniejszych latach inspirowane opiniami pochodzacymi z roznych srodowisk, spowodowaly uaktywnienie prac legislacyjnych, ktore doprowadzily do wprowadzenia instytucji separacji ustawa z dnia 21 maja 1999 roku o zmianie ustaw Kodeks rodzinny i opiekunczy, Kodeks postepowania cywilnego oraz niektorych innych ustaw (Dz.U. Nr 52 z dnia 15 czerwca 1999 r., poz. 532).

1. Uwagi ogolne

geneza separacji

Instytucja separacji wywodzi sie z prawa kanonicznego, ktore nie uznaje rozwiazania malzenstwa droga rozwodu, godzi sie natomiast na rozlaczenie malzonkow w zakresie ich wspolnego pozycia bez likwidowania wezla malzenskiego. Mozna zatem powiedziec, ze separacja jest formalnym rozlaczeniem malzonkow, ktorzy po jej orzeczeniu moga niezaleznie od siebie ukladac sobie zycie osobiste, poza zawarciem nowego malzenstwa.

Instytucja separacji jest znana ustawodawstwom niektorych panstw europejskich i amerykanskich, gdzie z reguly wystepuje jako rownorzedny z rozwodem srodek rozdzielenia malzonkow; przy czym na gruncie niektorych systemow separacja poprzedza rozwod, w innych (i tak jest w naszym ustawodawstwie), jest niezaleznym od rozwodu srodkiem zerwania wiezi malzenskich.

Obie te instytucje maja jednak wiele wspolnego, gdyz obie prowadza do rozlaczenia skloconych malzonkow. Ponadto z orzeczeniem separacji lacza sie podobne konsekwencje jak z orzeczeniem rozwodu; stad ustawodawca odwoluje sie w przepisach o separacji do skutkow rozwiazania malzenstwa przez rozwod. Odniesienie przy orzekaniu separacji do skutkow rozwodu wynika ze zniesienia obowiazku wspolnego pozycia zarowno przy rozwodzie jak i przy separacji.

Nasze ustawodawstwo wprowadzilo zasade rownorzednosci instytucji rozwodu i separacji, malzonkom pozostawiajac wybor.

Ustawodawca stoi na stanowisku, ze separacja "moze byc uzyteczna jako alternatywa wobec rozwodu, co ma znaczenie dla osob negatywnie odnoszacych sie do rozwodu, zwlaszcza z przyczyn natury religijnej ..." - czytamy w uzasadnieniu projektu z wrzesnia 1998 roku.

Podkreslono tam mozliwosc pelnienia przez instytucje separacji "roznych funkcji pozytecznych i pozadanych ze spolecznego punktu widzenia".

Funkcje separacji

Separacja moze zatem spelniac role:

1) srodka ochrony przekonan religijnych, ktory umozliwia rozwiazanie problemow malzenskich w sposob odpowiadajacy zasadom wyznania katolickiego, ale srodka ogolnie dostepnego, niezaleznie od swiatopogladu osob dokonujacych wyboru. Niezaleznie bowiem od wyznania szersza mozliwosc stosowania separacji jest uwarunkowana wieloma czynnikami, do jakich naleza:
- podeszly wiek malzonkow, ktorzy nie zamierzaja zawrzec nowego malzenstwa, a zalezy im na utrzymaniu statusu osoby pozostajacej w zwiazku malzenskim,

- liczba dzieci i ich wiek,

- opinia rodzinna i srodowiskowa;

2) srodka ochrony dobr osobistych poprzez umozliwienie realizacji interesow religijnych, co jest forma ochrony takich wartosci jak wolnosc wyznania i swoboda sumienia,

3) srodka umozliwiajacego uregulowanie sytuacji malzonkow, w szczegolnosci materialnej, pozostajacych w faktycznym rozlaczeniu i uporzadkowanie jej pod wzgledem prawnym,

4) srodka oddzialujacego na rzecz pojednania malzonkow, nie traktujac bowiem trwalosci rozkladu jako przeslanki koniecznej orzeczenia separacji, zaklada, ze uplyw czasu bedzie czynnikiem niwelowania problemow zyciowych.

Gwoli rownowagi nalezy jednak zauwazyc, ze uplyw czasu moze tez poglebic rozklad, a wiec utrwalic go.

Formalna separacja jest srodkiem mniej drastycznym niz rozwod; wiez malzenska, mimo ze rozluzniona, trwa nadal. Kiedy wiec malzonkowie w spokoju przemysla swoja sytuacje rodzinna, wlasne postepowanie i postawe wobec drugiego malzonka - moze to sklonic ich do powrotu do wspolnego pozycia i kryzys okaze sie przejsciowy.

Idea wprowadzenia separacji jest zapobieganie nieprzemyslanym, wnoszonym pod wplywem emocji sprawom rozwodowym, ktore w niektorych przypadkach po pewnym czasie moga okazac sie bledem.

Separacja jest traktowana jako alternatywa wobec rozwodu, co ma znaczenie dla osob negatywnie odnoszacych sie do tej instytucji prawnej, zwlaszcza z przyczyn religijnych, a tym samym czyni zadosc postulatom licznych grup spolecznych uznajacych nierozerwalnosc zwiazku malzenskiego.

Separacja zmierza rowniez do umozliwienia regulowania spraw osobistych (poza zawarciem nowego malzenstwa) i majatkowych osobom, ktore z jakis wzgledow pozostaja w faktycznej separacji, a nie daza do ostatecznego rozstrzygniecia swoich problemow poprzez orzeczenie rozwodu.

2. Uwagi szczegolowe

Uchwalona dnia 21 maja 1999 r. ustawa powolujaca instytucje separacji wprowadzila zmiany przepisow Kodeksu rodzinnego i opiekunczego, Kodeksu cywilnego, Kodeksu postepowania cywilnego, Prawa prywatnego miedzynarodowego, ustawy o funkcji konsulow RP i ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego - dostosowujac je do wprowadzonej instytucji.

W Kodeksie rodzinnym i opiekunczym przepisy te powolane zostaly jako Dzial V Separacja, usytuowany po Dziale IV Ustanie malzenstwa, ktory zawiera przepisy dotyczace rozwodu. Wprawdzie skutki rozwodu sa dalej idace niz skutki separacji, ale umieszczenie przepisow o separacji po przepisach o rozwodzie ma wykluczyc obawe sugestii, ze separacja w stosowaniu poprzedza rozwod.

Roznice i podobienstwa miedzy instytucja separacji i instytucja rozwodu.

Najistotniejsza roznica miedzy separacja a rozwodem jest fakt, ze orzeczenie separacji nie powoduje ustania malzenstwa a wiec tym samym zawarcie nowego zwiazku nie jest dopuszczalne.

Przeslanki orzekanej przez sad separacji nie sa identyczne z przeslankami rozwodu. W uwagach o rozwodzie, wyraznie zostalo podkreslone, ze pozytywnymi przeslankami rozwodowymi jest istnienie zupelnego i trwalego rozkladu pozycia, natomiast przeslanka orzeczenia separacji jest zupelny rozklad pozycia.

Celowym wydaje sie w tym miejscu przypomnienie przedstawienia graficznego roznic obu tych instytucji przytoczonego przy rozwodzie.

Podkreslic jednak nalezy, ze w przypadku istnienia zupelnego i trwalego rozkladu pozycia, ustawodawca pozostawia malzonkom, jezeli zdecyduja sie na kroki prawne, mozliwosc wyboru miedzy rozwodem a separacja, natomiast kiedy rozklad jest zupelny, a nie ma cech trwalosci wowczas moze byc orzeczona jedynie separacja.

niedopuszczalnosc separacji

Roznice w przeslankach pozytywnych separacji i rozwodu, nie sa jedynymi, bowiem inaczej niz negatywne przeslanki rozwodowe zostaly sformulowane okolicznosci wylaczajace separacje.

Orzeczenie separacji jest niedopuszczalne, jezeli na skutek tego mialoby ucierpiec dobro wspolnych maloletnich dzieci badz z innych przyczyn orzeczenie separacji byloby sprzeczne z zasadami wspolzycia spolecznego.

Obie powyzsze przeszkody sa negatywnymi przeslankami rozwodowymi i omowienie ich w poprzednim rozdziale, stosuje sie do postepowania o orzeczenie separacji. W rozdziale dotyczacym rozwodu dokladnie zostala omowiona negatywna przeslanka w postaci dobra dziecka, ktore oponuje przeciwko rozwodowi. Przytoczone tam stanowisko i cytowane orzeczenia maja w pelni zastosowanie do postepowania o orzeczenie separacji.

Druga z przeszkod wylaczajacych mozliwosc orzeczenia separacji w przypadku sprzecznosci z zasadami wspolzycia spolecznego moze wchodzic w gre zwlaszcza wowczas, gdy jedno z malzonkow jest nieuleczalnie chore, wymaga pomocy moralnej, a takze materialnej i separacja, ktora moglaby go pozbawic tej pomocy, stanowilaby dla niego nadmierne pokrzywdzenie. Ten przyklad nie jest jedynym. Zycie stwarza wiele podobnych sytuacji, w ktorych sprzecznosc orzeczenia separacji z zasadami wspolzycia spolecznego bedzie miec zastosowanie.

Pominieta zostala, istniejaca przy rozwodzie przeszkoda w postaci wylacznej winy malzonka zadajacego separacji, gdyz ustawodawca wychodzi z zalozenia, ze wina malzonka bylaby raczej czynnikiem oddalajacym uzyskanie separacji niz calkowitym zakazem jej orzeczenia, ponadto separacja nie jest srodkiem tak drastycznym jak rozwod i stosowanie identycznych obwarowan nie jest celowe - praktyka sadowa wykaze, czy zlagodzenie to sprawdzi sie w konkretnych sprawach.

Powodztwo wzajemne w sprawie o separacje (tak samo jak w sprawie o rozwod) jest niedopuszczalne, gdy jeden z malzonkow zada separacji, a drugi rozwodu i zadanie to jest zasadne - sad orzeka rozwod (art. 612 1 k.r.o.). Wynika to z zasady procesowej, rozpoznania przez sad zadania dalej idacego.

Orzeczenie separacji, tak samo jak rozwodu, ustala, ktore z malzonkow ponosi wine rozkladu pozycia, chyba, ze malzonkowie zgodnie wnosza o separacje - wowczas nastepuja takie skutki jak gdyby zaden z malzonkow nie ponosil winy. Ponadto orzeczenie separacji rozstrzyga o wladzy rodzicielskiej nad wspolnym maloletnim dzieckiem, o wysokosci alimentow na dziecko od rodzica, ktoremu nie powierzono wladzy rodzicielskiej, zawiera decyzje odnosnie mieszkania, jezeli malzonkowie mieszkaja razem, nie wylaczajac mozliwosci orzeczenia eksmisji, badz przyznania mieszkania jednemu z nich, gdy drugie zgadza sie opuscic mieszkanie bez dostarczenia lokalu zamiennego i pomieszczenia zastepczego.

W toku postepowania o orzeczenie separacji moga byc zglaszane wnioski o zabezpieczenie powodztwa w takim samym zakresie jak w trakcie spraw o rozwod, czyli o zabezpieczenie alimentow i srodkow utrzymania rodziny, o uregulowanie kontaktow z maloletnimi dziecmi oraz korzystania ze wspolnego mieszkania.

Zasada jest, ze orzeczenie separacji ma takie skutki jak orzeczenie rozwodu.

Wyjatkiem od tej zasady jest:

1) niemoznosc zawarcia malzenstwa przez osobe pozostajaca w separacji,

2) obowiazek wzajemnej pomocy malzonkow pozostajacych w separacji.

Roznica w skutkach miedzy rozwodem a separacja w postaci niemozliwosci zawarcia nowego malzenstwa jest w pelni zrozumiala, skoro separacja jest jedynie rozdzieleniem malzonkow, rozluznieniem wiezi malzenskich, ale nie jej zerwaniem czyli malzenstwo trwa nadal. Natomiast obowiazek wzajemnej pomocy jest uzasadniony wzgledami slusznosci i celowosci, obejmuje rozne trudne sytuacje zyciowe malzonkow (np. przykre zdarzenie losowe, wypadek, choroba) czy potrzebe wspoldzialania w sprawach dotyczacych wspolnych dzieci, w szczegolnosci gdy one sprawiaja trudnosci wychowawcze.

Obowiazek wzajemnej pomocy malzonkow pozostajacych w separacji jest niezalezny od obowiazku alimentacyjnego miedzy nimi.

Bowiem w sposob identyczny jak przy rozwodzie uregulowany jest obowiazek dostarczania srodkow utrzymania miedzy malzonkami pozostajacymi w separacji. W przypadku jezeli po orzeczeniu separacji w niedostatku pozostaje malzonek, ktory nie zostal uznany za wylacznie winnego separacji, moze on zadac od drugiego malzonka srodkow utrzymania w zakresie odpowiadajacym jego usprawiedliwionym potrzebom.

Natomiast jezeli separacja zostala orzeczona z wylacznej winy jednego z malzonkow i spowodowala pogorszenie sytuacji materialnej malzonka niewinnego, chociazby nawet nie pozostawal w niedostatku, moze on zadac od malzonka wylacznie winnego srodkow odpowiadajacych jego usprawiedliwionym potrzebom.

Orzeczenie rozwodu znosi wspolnosc majatkowa malzenska (zarowno ustawowa jak i umowna), a orzeczenie separacji powoduje powstanie miedzy malzonkami rozdzielnosci majatkowej, co stwarza mozliwosc podzialu majatku dorobkowego a ponadto powoduje, ze kazdy z malzonkow, majatkiem nabytym po orzeczeniu separacji, zarzadza i rozporzadza samodzielnie.

wlasciwosc rzeczowa sadu

Wlasciwym do orzeczenia separacji jest sad okregowy ostatniego wspolnego miejsca zamieszkania malzonkow, ktory orzeka w trybie procesowym wowczas, gdy o separacje wnosi jeden z malzonkow, a drugi nie godzi sie na jej orzeczenie a takze wowczas, gdy z malzenstwa pochodza maloletnie dzieci, badz w trybie nieprocesowym na zgodny wniosek malzonkow nie majacych maloletnich dzieci.

Prawomocne orzeczenie separacji, tak samo jak rozwodu, jest z urzedu przesylane do USC, celem wpisania wzmianki dodatkowej do aktu malzenstwa [patrz wzor nr 14 i 15].

W razie orzeczenia separacji (na skutek zadania jednego z malzonkow badz na podstawie zgodnego wniosku obojga malzonkow) nie jest wylaczone pozniejsze zadanie rozwodu.

Oznacza to, ze separacja nie jest alternatywna instytucja w stosunku do rozwodu, ale skuteczna separacja jest oznaka spelnienia pozytywnych przeslanek rozwodowych - rozkladu zupelnego trwajacego jakis czas - co w ewentualnym procesie o rozwod, ogranicza postepowanie dowodowe do badania przeszkod rozwodowych.

zniesienie separacji

Ustawa przewiduje mozliwosc wyeliminowania separacji w trybie sadowego jej zniesienia w postepowaniu nieprocesowym jedynie na zgodne zadanie malzonkow.

Ten wymog zgodnego zadania zniesienia separacji eliminuje postepowania inspirowane przez jednego z malzonkow przy sprzeciwie drugiego, a wiec wyklucza mozliwosc prowadzenia procesu w zakresie zniesienia separacji.

Skoro zatem wymagana jest pelna zgodnosc obojga malzonkow do zniesienia separacji, to mozna sie zastanawiac czy do tej czynnosci prawnej konieczna jest droga sadowa. Czy nie byloby wystarczajace zgodne oswiadczenie obojga malzonkow zlozone np. w trybie wlasciwym do zawarcia malzenstwa. Uznano jednak i wydaje sie to sluszne, ze skoro sad orzeka separacje to dla zachowania rownowagi wlasciwym jest, aby rowniez sad decydowal o jej zniesieniu.

Zniesienie separacji, oznacza powrot do stanu sprzed jej orzeczenia rowniez w zakresie wspolnosci majatkowej, ale na zgodny wniosek malzonkow - sad orzeka o utrzymaniu rozdzielnosci majatkowej [patrz wzor nr 16].

koszty separacji

Postepowanie w sprawie o orzeczenie separacji, podobnie jak znaczna wiekszosc innych postepowan sadowych, jest obwarowane oplatami. Od pozwu w sprawie o separacje wnoszonego, gdy brak jest zgody drugiego malzonka na jej orzeczenie, badz tez malzonkowie posiadaja jeszcze maloletnie potomstwo - pobiera sie wpis staly w kwocie 500 zl. Natomiast od wniosku o separacje na zgodne zadanie malzonkow pobiera sie wpis staly w kwocie 100 zl.

W niniejszym zbiorze przytoczone jest rozporzadzenie Ministra Sprawiedliwosci z dnia 17 grudnia 1966 r. w sprawie okreslenia wysokosci wpisow w sprawach cywilnych, wraz ze zmiana z dnia 2 listopada 1999 r., wprowadzajaca oplaty od separacji.


Rozdzial V

WZORY PISM PROCESOWYCH

| ISO-Latin2 |   
| Rzeczpospolita | Archiwum | Serwis Ekonomiczny | Serwis Prawny | Cennik | Regulamin | Serwis WAP | Prenumerata
| Reklama | English/Deutsch | O nas | Praca i staze | Zglaszanie uwag | Kontakt |
© Copyright by Presspublica Sp. z o.o.