Rozdzial I

POJECIE SPADKU

Okreslenie pojecia spadku ma podstawowe znaczenie przy omawianiu spraw zwiazanych z dziedziczeniem. Zgodnie z trescia art. 922 § 1 k.c. spadek to ogol praw i obowiazkow majatkowych zmarlego, jak np. wierzytelnosci, wlasnosc rzeczy. Przechodza one na spadkobiercow z chwila smierci spadkodawcy.

Do spadku nie naleza zatem prawa i obowiazki zmarlego o charakterze niemajatkowym, jak np. dobra osobiste wskazane przykladowo w art. 23 k.c., a wiec nazwisko, pseudonim, wizerunek itp. Tego rodzaju prawa i obowiazki gasna w chwili smierci osoby, ktorej przyslugiwaly.

Do spadku nie wchodza takze niemajatkowe prawa rodzinne, wynikajace z malzenstwa czy pokrewienstwa, jak np. prawo do zadania rozwodu. Takze i te prawa gasna w chwili smierci osoby, ktorej przyslugiwaly.

Ponadto do spadku naleza wylacznie prawa i obowiazki majatkowe zmarlego o charakterze cywilnoprawnym (z zakresu prawa cywilnego). Nie wchodza do spadku prawa i obowiazki wynikajace z dziedziny prawa karnego, administracyjnego czy finansowego.

Przykladowo nalezy wskazac, ze nie przechodza na spadkobiercow prawa i obowiazki zwiazane z zezwoleniem administracyjnym na prowadzenie okreslonej dzialalnosci (np. rzemiosla).

Takze orzeczony w sadowym postepowaniu karnym obowiazek zaplaty grzywny wobec spadkodawcy nie przechodzi na spadkobiercow.

Nie naleza do spadku prawa i obowiazki zmarlego scisle zwiazane z jego osoba, jak rowniez prawa, ktore z chwila jego smierci przechodza na oznaczone osoby niezaleznie od tego, czy sa one spadkobiercami (art. 922 § 2 k.c.).

Jako przyklad praw i obowiazkow zmarlego, scisle zwiazanych z jego osoba, ktore nie naleza do spadku mozna wymienic sluzebnosc osobista czy prawo do renty przyznanej w razie uszkodzenia
ciala.

Zgodnie z art. 296 k.c. nieruchomosc mozna obciazyc na rzecz oznaczonej osoby fizycznej prawem, ktorego tresc odpowiada tresci sluzebnosci gruntowej (sluzebnosc osobista). Jednak - wedlug art. 299 k.c. - sluzebnosc osobista wygasa najpozniej ze smiercia uprawnionego. Podkresla to scisle zwiazanie tego prawa z osoba, ktorej ono przysluguje. Obciazenie zatem nieruchomosci na rzecz oznaczonej osoby np. prawem przechodu przez te nieruchomosc jest prawem scisle zwiazanym z osoba uprawniona. Prawo takie jest niezbywalne i wygasnie najpozniej ze smiercia uprawnionego.

Innym przykladem prawa scisle zwiazanego z osoba uprawniona jest prawo do zadania alimentow. Zgodnie z art. 139 k.r.o. obowiazek alimentacyjny takze nie przechodzi na spadkobiercow zobowiazanego.

Z chwila smierci zobowiazanego wygasa zatem obciazajacy go obowiazek alimentacyjny. Jednak przyslugujace uprawnionemu do alimentow raty alimentacyjne, ktore staly sie wymagalne do chwili smierci zobowiazanego, wchodza do spadku po zobowiazanym jako dlugi spadkowe. Stanowisko takie zajal Sad Najwyzszy w uchwale z dnia 15 lipca 1965 roku (III CO 36/65, OSN 1966 rok, nr 3 poz. 37).

Nalezy takze wskazac, ze wskutek smierci jednej ze stron ulegaja rozwiazaniu niektore stosunki prawne o charakterze zobowiazaniowym. Przykladem jest umowa o dzielo (np. o namalowanie obrazu), ktora - zgodnie z art. 645 § 1 k.c. - rozwiazuje sie wskutek smierci przyjmujacego zamowienie, jesli wykonanie dziela bylo zalezne od jego osobistych przymiotow (np. szczegolnych zdolnosci).

Rowniez umowa zlecenia wygasa - w braku odmiennej jej tresci - wskutek smierci przyjmujacego zlecenie (art. 748 k.c.).

W praktyce czesto zdarza sie, ze do zawarcia umow o dzielo czy umow zlecenia dochodzi wskutek posiadania przez przyjmujacego zamowienie okreslonych umiejetnosci czy kwalifikacji. Po smierci przyjmujacego zamowienie powyzsze umowy wygasaja.

Przykladem prawa, ktore z chwila smierci uprawnionego przechodzi na oznaczone osoby niezaleznie od tego, czy sa one spadkobiercami, jest prawo do sumy ubezpieczenia. Zgodnie bowiem z art. 831 § 1 k.c. ubezpieczony moze wskazac jedna lub wiecej osob uprawnionych do otrzymania sumy ubezpieczenia na wypadek jego smierci. Wedlug art. 831 § 3 k.c. suma ubezpieczenia przypadajaca uprawnionemu nie nalezy do spadku po ubezpieczonym.

Innym przykladem takiego prawa jest mozliwosc umowienia sie miedzy stronami ustanawiajacymi sluzebnosc mieszkania, ze po smierci uprawnionego sluzebnosc ta przyslugiwac bedzie jego dzieciom, rodzicom i malzonkowi (art. 301 § 2 k.c.). Uprawnienie powyzsze, przyslugujace dzieciom, rodzicom i malzonkowi zmarlego, nie wejdzie do spadku po nim.

Posiadacz rachunku oszczednosciowego moze wskazac w umowie z bankiem osobe, ktorej bank ma wyplacic z chwila jego smierci kwote nie wyzsza niz przypadajaca na ostatni miesiac przed smiercia posiadacza rachunku dwudziestokrotne przecietne miesieczne wynagrodzenie w sektorze przedsiebiorstw bez wyplat nagrod z zysku, oglaszane przez Prezesa Glownego Urzedu Statystycznego, nie przekraczajaca jednak wysokosci srodkow na rachunku. Kwota ta nie wchodzi do spadku po posiadaczu rachunku (art. 57 ust. 1 pkt 2 i ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe - Dz.U. Nr 140, poz. 839 z pozn.zm.). Ta mozliwosc wskazania tej osoby nie moze dotyczyc rachunku oszczednosciowego prowadzonego dla kilku osob (art. 57 ust. 2 w zwiazku z art. 52 wspomnianego Prawa bankowego).



Podsumowujac omowienie pojecia spadku nalezy jeszcze raz podkreslic, ze do spadku naleza te prawa i obowiazki zmarlego, ktore:


- maja charakter majatkowy,

- obejmuja zakres prawa cywilnego,

- nie wiaza sie scisle z osoba zmarlego,

- nie przechodza na oznaczone osoby niezaleznie od tego, czy sa one spadkobiercami.



Jak stanowi art. 922 § 1 k.c. do spadku naleza nie tylko prawa majatkowe, ale i obowiazki majatkowe. Sa to tzw. dlugi spadkowe. Spadkobiercy sa zatem zobowiazani do pokrycia dlugow spadkodawcy wobec jego wierzycieli.

Ponadto do dlugow spadkowych naleza takze koszty pogrzebu spadkodawcy w takim zakresie, w jakim pogrzeb ten odpowiada zwyczajom przyjetym w danym srodowisku, koszty postepowania spadkowego, obowiazek zaspokojenia roszczen o zachowek oraz obowiazek wykonania zapisow i polecen, jak rowniez inne obowiazki przewidziane w przepisach ksiegi czwartej kodeksu cywilnego (art. 922 § 3 k.c.).

Wysokosc kosztow pogrzebu, jako dlugow spadkowych, zostala uzalezniona od zwyczajow panujacych w danym srodowisku. Nalezy zatem kazdy przypadek rozpatrywac indywidualnie, uwzgledniajac sposob organizacji pogrzebu, jaki przyjety jest w srodowisku spadkodawcy. Jezeli w srodowisku zmarlego zwyczajowo przyjete jest wystawianie nagrobka, to koszt tego nagrobka stanowi element kosztow pogrzebu.

W orzecznictwie Sadu Najwyzszego utrwalil sie poglad, ze do kosztow pogrzebu zalicza sie wydatki poniesione na postawienie, odpowiadajacego miejscowym zwyczajom, nagrobka (por. orzeczenia Sadu Najwyzszego z dnia 25 lipca 1967 roku - OSN 1968 rok, poz. 48, z dnia 8 maja 1969 roku - OSN 1970 rok, poz. 129 i z dnia 13 listopada 1969 roku - OSPiKA 1971 r., poz. 140).

Rozmiar wydatku na nagrobek, podobnie jak pozostale koszty pogrzebu, ograniczony zostal zwyczajem przyjetym w danym srodowisku, z czego wynika, ze wystawienie drogiego nagrobka z granitu lub marmuru, w czesci wykraczajacej poza miejscowe zwyczaje, obciaza osobe, ktora w wybrany przez nia sposob chciala uczcic jego pamiec.

Stanowisko takie przedstawil Sad Najwyzszy w uzasadnieniu swojej uchwaly z dnia 22 listopada 1988 roku (III CZP 86/88, OSN 1989 rok, nr 12, poz. 201).

Do kosztow postepowania spadkowego naleza koszty konieczne do zarzadzania spadkiem przez okres do chwili objecia go przez spadkobiercow. Moga to byc wiec np. koszty zabezpieczenia spadku, spisu inwentarza czy wynagrodzenie wykonawcy testamentu.

Spadek otwiera sie z chwila smierci spadkodawcy (art. 924 k.c.). Chwila smierci spadkodawcy ma decydujace znaczenie. Wedlug stanu z tej chwili ustala sie bowiem, kto jest spadkobierca, a takze co wchodzi w sklad spadku. Otwarcie spadku nastepuje z chwila rzeczywistej smierci spadkodawcy badz z chwila, wskazana w prawomocnym postanowieniu sadowym o uznaniu za zmarlego, jako chwili jego smierci.

Z chwila otwarcia spadku spadkobierca nabywa spadek (art. 925 k.c.). Oznacza to, ze z chwila smierci spadkodawcy, spadkobierca wstepuje w nalezace do spadku prawa i obowiazki. Nabycie spadku nastepuje z mocy prawa.

W uchwale z dnia 19 listopada 1996 r. (III CZP 114/96, OSN 1997 r. nr 3, poz. 25) Sad Najwyzszy wskazal, ze wynikajaca z art. 298 § 1 kodeksu handlowego odpowiedzialnosc czlonka zarzadu spolki z ograniczona odpowiedzialnoscia za jej zobowiazania przechodzi na jego spadkobiercow.

W uzasadnieniu powyzszej uchwaly Sad Najwyzszy wyjasnil, ze czlonkowie zarzadu spolki odpowiadaja za jej dlugi nie ze wzgledu na swe przymioty osobiste, lecz ze wzgledu na pelnione funkcje zawodowe, a ustawa wprowadza domniemanie, ze szkoda wierzycieli ma zrodlo w nienalezytym wypelnianiu przez czlonkow zarzadu spolki obowiazkow i doprowadzeniu do jej niewyplacalnosci. Nie budzi watpliwosci, ze tego rodzaju dlugi wchodza w sklad spadku.

Spadkobiercy nabywaja spadek - jak podkreslil Sad Najwyzszy w postanowieniu z dnia 15 kwietnia 1997 r. (I CKU 30/97, OSN 1997, nr 10, poz. 149) - w stanie istniejacym w chwili jego otwarcia. W odniesieniu do wierzytelnosci z rachunkow bankowych spadkodawcy oznacza to, ze wchodza one w sklad spadku jedynie w takim zakresie, w jakim istnialy w dniu smierci spadkodawcy. Spadek nie obejmuje zatem naroslych od tego dnia odsetek od tych wierzytelnosci, ktore stanowiac pozytki prawa (art. 54 k.c.), zgodne z art. 207 k.c. w zw. z art. 1035 k.c., przypadaja spadkobiercy w stosunku do wielkosci udzialow.


Rozdzial II

POWOLANIE DO SPADKU

Powolanie do spadku wynika z ustawy albo z testamentu (art. 926 § 1 k.c.). Przepisy prawne daja pierwszenstwo powolaniu do spadku wynikajacemu z testamentu.

Dlatego dziedziczenie ustawowe co do calosci spadku nastepuje wtedy, gdy spadkodawca nie powolal spadkobiercy albo gdy zadna z osob, ktore powolal, nie chce lub nie moze byc spadkobierca (art. 926 § 2 k.c.).

Z sytuacja, ze dana osoba nie moze byc spadkobierca, mamy do czynienia wowczas, gdy osoba ta nie zyje w chwili otwarcia spadku (tj. w chwili smierci spadkodawcy) badz gdy zostala uznana za niegodna (co zostanie omowione w dalszej czesci poradnika).

Dziedziczenie na podstawie ustawy moze odnosic sie do calego spadku badz tez tylko do jego czesci. Dziedziczenie ustawowe co do czesci spadku nastepuje wtedy, gdy spadkodawca nie powolal do tej czesci spadkobiercy albo gdy ktorakolwiek z kilku osob, ktore powolal do calosci spadku, nie chce lub nie moze byc spadkobierca (art. 926 § 3 k.c.).

W orzecznictwie Sadu Najwyzszego (por. orzeczenie Sadu Najwyzszego z dnia 8 wrzesnia 1975 roku, III CRN 218/75, OSN 1976 rok, nr 9, poz. 200) wyrazono poglad, ze mozna dziedziczyc majatek spadkowy po jednej osobie, czesciowo na podstawie ustawy, a czesciowo na podstawie testamentu. Jednakze moze to dotyczyc jedynie czesci ulamkowych majatku spadkowego, a nie poszczegolnych rzeczy. Nie jest wiec mozliwe dziedziczenie konkretnych rzeczy na podstawie ustawy i dziedziczenie konkretnych rzeczy na podstawie testamentu.

Jezeli spadkobierca ustawowy zrzekl sie przez umowe z przyszlym spadkodawca dziedziczenia po nim, to moze jednak dziedziczyc po tym spadkodawcy na podstawie sporzadzonego przez niego testamentu. Stanowisko takie zajal Sad Najwyzszy w uchwale z dnia 15 maja 1972 r., (III CZP 26/72, OSN 1972 rok, nr 11, poz. 197).

Wedlug art. 927 § 1 k.c. nie moze byc spadkobierca osoba fizyczna, ktora nie zyje w chwili otwarcia spadku ani osoba prawna, ktora w tym czasie nie istnieje.

Osoba fizyczna, aby dziedziczyc spadek, musi zatem przezyc spadkodawce chocby o chwile. Osoba, ktora zmarla jednoczesnie ze spadkodawca, nie moze bowiem dziedziczyc po tym spadkodawcy. Jezeli wiec malzonkowie zgineli jednoczesnie np. w wypadku samochodowym, to zaden z nich nie moze dziedziczyc po drugim. Spadkobiercami obu malzonkow beda wylacznie ich dzieci, a jezeli nie mieli oni dzieci - dziedziczyc na podstawie ustawy beda ich rodzice oraz rodzenstwo.

Natomiast jesliby malzonkowie zgineli tego samego dnia, ale o roznych porach dnia, sytuacja prawna zwiazana z dziedziczeniem ustawowym przedstawialaby sie juz odmiennie. Zalozmy, ze malzonek A umarl pierwszy, a malzonek B umarl tego samego dnia co malzonek A, ale pozniej, np. o godzine. Wowczas spadek po malzonku A odziedziczy malzonek B i dzieci malzonka A, a po malzonku B - wylacznie dzieci malzonka B. W sytuacji, gdy malzonkowie A i B byli bezdzietni, spadek po malzonku A odziedziczy malzonek B oraz rodzice i rodzenstwo malzonka A, a po malzonku B - jego rodzice i rodzenstwo.

Wysokosc udzialow, przypadajacych w majatku spadkowym poszczegolnym spadkobiercom, zostanie omowiona w nastepnym rozdziale poradnika.

Nie moze dziedziczyc nie tylko osoba fizyczna, ktora zmarla przed spadkodawca, lecz rowniez osoba fizyczna, ktora w chwili smierci spadkodawcy jeszcze sie nie urodzila. Wyjatek od tej drugiej zasady stanowi art. 927 § 2 k.c. Wedlug niego dziecko, w chwili otwarcia spadku juz poczete, moze byc spadkobierca, jezeli urodzi sie zywe.

Dziecko poczete w chwili otwarcia spadku jest zatem tak traktowane, jakby zylo w chwili smierci spadkodawcy. Jesli sie urodzi, to domniemywa sie, ze przyszlo ono na swiat zywe.

Domniemanie to stwarza tresc art. 9 k.c. Dla dziecka poczetego w chwili otwarcia spadku, a jeszcze nie urodzonego, sad moze ustanowic kuratora, ktory bedzie dbal o przyszle prawa tego dziecka (art. 182 k.r.o.).


Rozdzial III

DZIEDZICZENIE USTAWOWE

Przepisy kodeksu cywilnego wskazuja dwie grupy spadkobiercow ustawowych. Pierwsza ich grupe stanowia zstepni i malzonek spadkodawcy, a druga - malzonek, rodzice, rodzenstwo i zstepni rodzenstwa spadkodawcy.

W braku spadkobiercow ustawowych pierwszej i drugiej grupy spadek przypada Skarbowi Panstwa jako spadkobiercy ustawowemu. Ponizej omowione zostanie dziedziczenie ustawowe w sytuacjach, gdy spadkodawca pozostawil:



1. Dzieci

Dzieci spadkodawcy powolane sa do spadku w pierwszej kolejnosci (art. 931 § 1 k.c.). W sytuacji, gdy spadkodawca nie pozostawal w chwili swojej smierci w waznym zwiazku malzenskim, caly spadek przypada dzieciom zmarlego i to niezaleznie od tego, czy zmarly pozostawil zyjacych swoich rodzicow, rodzenstwo czy tez nie. Dzieci wylaczaja od dziedziczenia wszystkich dalszych krewnych spadkodawcy. Zgodnie z art. 931 § 1 k.c. dzieci zmarlego dziedzicza spadek w czesciach rownych.



Przyklad:

Spadkodawca w chwili swojej smierci byl rozwiedziony. Pozostawil troje dzieci, w tym dwoje ze zwiazku malzenskiego, ktory ustal poprzez rozwod i jedno dziecko pozamalzenskie. Spadek przypada w calosci dzieciom zmarlego, a udzial kazdego z dziecka wynosi 1/3 czesc spadku.
Sytuacja prawna dzieci nie jest bowiem zalezna od tego, czy dzieci te urodzily sie w czasie trwania zwiazku malzenskiego spadkodawcy czy poza takim zwiazkiem. Dzieci zawsze dziedzicza spadek w rownych czesciach.




Na rowni z dziecmi pochodzacymi biologicznie od spadkodawcy dziedzicza przysposobieni.

Wedlug art. 936 § 1 k.c. przysposobiony dziedziczy po przysposabiajacym i jego krewnych tak, jakby byl dzieckiem przysposabiajacego, a przysposabiajacy i jego krewni dziedzicza po przysposobionym tak, jakby przysposabiajacy byl rodzicem przysposobionego.

Jednakze przysposobiony nie dziedziczy po swoich wstepnych naturalnych (tj. biologicznych rodzicach, dziadkach) i ich krewnych, a osoby te nie dziedzicza po nim.

Powyzej wskazane dziedziczenie ustawowe dotyczy przysposobienia pelnego, tj. takiego przysposobienia, przez ktore powstaje miedzy przysposabiajacym a przysposobionym taki stosunek, jak miedzy rodzicami a dziecmi (art. 121 § 1 k.r.o.), a przysposobiony nabywa prawa i obowiazki wynikajace z pokrewienstwa w stosunku do krewnych przysposabiajacego (art. 121 § 2 k.r.o.). Ustaja wowczas prawa i obowiazki przysposobionego wynikajace z pokrewienstwa wzgledem jego krewnych, jak rowniez prawa i obowiazki tych krewnych wzgledem niego (art. 121 § 3 k.r.o.).

Inaczej przedstawia sie dziedziczenie ustawowe przysposobionych w przypadku przysposobienia niepelnego. Jest to drugi rodzaj przysposobienia, ktory charakteryzuje sie tym, ze skutki przysposobienia polegaja wylacznie na powstaniu stosunku miedzy przysposabiajacym i przysposobionym oraz przysposabiajacym i zstepnymi przysposobionego (art. 124 § 1 k.r.o.).

W wypadku przysposobienia niepelnego przysposobiony i jego zstepni (dzieci, wnuki) dziedzicza po przysposabiajacym na rowni z jego dziecmi i dalszymi zstepnymi. Ponadto przysposobiony i jego zstepni dziedzicza po rodzicach naturalnych przysposobionego.

Rodzice przysposobionego nie dziedzicza po przysposobionym, jezeli zyje przysposabiajacy. Przysposabiajacy dziedziczy po przysposobionym zamiast rodzicow naturalnych przysposobionego. W doktrynie wyrazany byl jednak poglad (por. System prawa cywilnego, tom IV, Prawo spadkowe, pod redakcja Witolda Czachorskiego, Polska Akademia Nauk, 1986 rok), ze rodzice naturalni przysposobionego, w przypadku adopcji niepelnej, dziedzicza po przysposobionym wowczas, gdy przysposabiajacy zmarl przed przysposobionym.

W wypadku przysposobienia niepelnego przysposobiony i jego krewni nie dziedzicza po krewnych przysposabiajacego, a krewni przysposabiajacego nie dziedzicza po przysposobionym i jego zstepnych.



 

2. Dzieci i wnuki

Dzieci spadkodawcy powolane sa do spadku w pierwszej kolejnosci i dziedzicza one w czesciach rownych. Jezeli wszystkie dzieci spadkodawcy zyja w chwili jego smierci, to wnuki spadkodawcy nie beda powolane do spadku po nim.

Jednakze jezeli dziecko spadkodawcy nie dozylo otwarcia spadku, udzial spadkodawcy, ktory by mu przypadal, przypada jego dzieciom w czesciach rownych (art. 931 § 3 k.c.). Zasada ta stosuje sie odpowiednio do dalszych zstepnych.



Przyklady:
I. Spadkodawca w chwili swojej smierci nie pozostawal w zwiazku malzenskim. Spadkodawca mial troje dzieci i dwoch wnukow. Wszystkie dzieci spadkodawcy zyly w chwili jego smierci.
W takiej sytuacji do spadku powolane sa wylacznie dzieci spadkodawcy. Dziedzicza one spadek po 1/3 czesci kazde z nich. Wnuki nie dziedzicza, gdyz wszystkie dzieci spadkodawcy dozyly otwarcia
spadku.
II. Spadkodawca w chwili smierci nie pozostawal w zwiazku malzenskim. Spadkodawca mial troje dzieci, jednak jedno z jego dzieci zmarlo rok przed nim. To zmarle dziecko pozostawilo jedno swoje dziecko (wnuka spadkodawcy).
W takiej sytuacji do spadku powolane sa dzieci spadkodawcy zyjace w chwili otwarcia spadku (tj. w chwili smierci spadkodawcy) i wnuk spadkodawcy, tj. zstepny trzeciego dziecka spadkodawcy, ktore to dziecko zmarlo przed spadkodawca. Zyjace dzieci spadkodawcy i wnuk spadkodawcy dziedzicza w czesciach rownych, tj. po 1/3 czesci spadku.
Jesliby natomiast to dziecko spadkodawcy, ktore zmarlo rok przed spadkodawca, pozostawilo troje swoich dzieci (wnukow spadkodawcy), to wowczas inaczej przedstawialaby sie wysokosc udzialow w spadku naleznych tym wnukom. Wnukom przypada bowiem udzial w spadku, ktory by przypadl ich niezyjacemu rodzicowi. Udzial ten przypada im w czesciach rownych. W takim wiec przypadku udzialy w spadku zyjacych dzieci spadkodawcy nadal by wynosily po 1/3 czesci spadku, natomiast udzialy w spadku trzech wnukow spadkodawcy (dzieci trzeciego dziecka spadkodawcy, ktore zmarlo przed spadkodawca) wynosilyby po 1/9 czesci spadku. Udzial spadkowy, ktory by przypadl niezyjacemu w chwili otwarcia spadku dziecku spadkodawcy, wynoszacy 1/3 czesc spadku, nalezy bowiem podzielic w czesciach rownych na jego zstepnych (tj. na wnuki spadkodawcy). Skoro pozostawil on trzech zstepnych, ich udzialy wynosza po 1/9 czesci spadku.




 

3. Wnuki

Zgodnie z art. 931 § 2 k.c., jezeli dziecko spadkodawcy nie dozylo otwarcia spadku, udzial spadkowy, ktory by mu przypadal, przypada jego dzieciom w czesciach rownych. Wnuki beda wylacznie powolane do spadku, gdy spadkodawca w chwili smierci nie pozostawal w zwiazku malzenskim, a dzieci spadkodawcy zmarly przed nim.



Przyklad:

Spadkodawca zmarl bedac wdowcem. Mial jedno dziecko, ktore jednak nie dozylo chwili jego smierci. Zmarle dziecko spadkodawcy pozostawilo dwoje swoich dzieci (wnukow spadkodawcy).
W takiej sytuacji spadek przypada wylacznie wnukom spadkodawcy, ktorzy dziedzicza spadek w rownych czesciach, tj. po 1/2 czesci spadku.




 

4. Malzonek i dzieci

Dzieci spadkodawcy oraz jego malzonek powolane sa z ustawy do spadku w pierwszej kolejnosci (art. 931 § 1 k.c.).

Malzonek jest powolany do dziedziczenia z ustawy tylko wtedy, gdy w chwili smierci spadkodawcy pozostawal z nim w waznym zwiazku malzenskim. Nie dziedziczy byly malzonek, tzn. gdy malzenstwo rozwiazano przez rozwod, uniewazniono czy stwierdzono nieistnienie malzenstwa.
Dziedziczeniu podlega majatek odrebny spadkodawcy oraz jego udzial w majatku wspolnym z tytulu wspolnosci majatkowej malzenskiej, ktory to udzial z reguly wynosi jedna druga.

Dzieci spadkodawcy oraz jego malzonek dziedzicza w czesciach rownych. Jednakze czesc przypadajaca malzonkowi nie moze byc mniejsza niz jedna czwarta calosci spadku.



Przyklady:
I. Spadkodawca w chwili smierci pozostawal w waznym zwiazku malzenskim. Pozostawil troje dzieci.
Do spadku powolani sa malzonek spadkodawcy i jego dzieci. Dziedzicza oni w czesciach rownych, a wiec po 1/4 czesci spadku kazde z nich.

II. Spadkodawca w chwili smierci pozostawal w waznym zwiazku malzenskim. Pozostawil piecioro dzieci.
Spadek dziedzicza malzonek spadkodawcy i jego dzieci w czesciach rownych, jednakze czesc przypadajaca malzonkowi nie moze byc mniejsza niz jedna czwarta calosci spadku. Zatem malzonek spadkodawcy dziedziczy 1/4 czesc spadku, a pozostale 3/4 czesci spadku dziedzicza dzieci spadkodawcy w czesciach rownych, a wiec po 3/20 czesci spadku kazde z dzieci.




 

5. Malzonek, dzieci i wnuki

Z sytuacja powolania z ustawy do spadku malzonka, dzieci i wnukow mamy do czynienia, gdy spadkodawca w chwili smierci pozostawal w waznym zwiazku malzenskim, pozostawil dzieci oraz wnuki, tj. zstepnych swojego dziecka, ktore zmarlo wczesniej od spadkodawcy. Wowczas malzonek spadkodawcy i jego dzieci dziedzicza spadek w czesciach rownych, z zastrzezeniem, ze czesc przypadajaca malzonkowi nie moze byc mniejsza niz 1/4 calosci spadku, a wnuki spadkodawcy dziedzicza w czesciach rownych udzial spadkowy, ktory by przypadl ich rodzicowi (a dziecku spadkodawcy), jesliby dozyl otwarcia spadku.



Przyklad:
Spadkodawca w chwili smierci pozostawal w waznym zwiazku malzenskim. Pozostawil dwoje zyjacych dzieci. Trzecie jego dziecko zmarlo wczesniej od niego i pozostawilo dwoje swoich dzieci.
Spadek odziedzicza malzonek i dwoje zyjacych dzieci spadkodawcy po 1/4 czesci oraz wnuki spadkodawcy (dzieci trzeciego dziecka spadkodawcy, ktore zmarlo przed nim) po 1/8 czesci spadku.




 

6. Malzonek, rodzice i rodzenstwo

Zgodnie z art. 932 § 1 k.c. w razie braku zstepnych spadkodawcy, powolani sa do spadku z ustawy jego malzonek, rodzice i rodzenstwo.

Sad Najwyzszy w postanowieniu z dnia 20 kwietnia 1972 roku (III CRN 19/72, OSN 1972 rok, nr 11, poz. 205) wskazal, ze przez przewidziany w art. 932 k.c. brak zstepnych spadkodawcy nalezy rozumiec nie tylko fizyczne nieistnienie zstepnych, ale takze wylaczenie ich od dziedziczenia z takim skutkiem, jakby "nie dozyli otwarcia spadku", a wiec niegodnosc (art. 928 § 2 k.c.), odrzucenie spadku (art. 1020 k.c.) lub tez umowne zrzeczenie sie dziedziczenia (art. 1049 § 2 k.c.).

Przepis art. 932 § 1 k.c. ma wiec zastosowanie zarowno do spadkodawcy bezdzietnego, jak tez do spadkodawcy, ktorego zstepni okazali sie niegodni dziedziczenia, odrzucili spadek badz umownie zrzekli sie dziedziczenia po nim.

Udzial spadkowy malzonka, ktory dziedziczy w zbiegu badz z rodzicami, badz z rodzenstwem, badz z rodzicami i rodzenstwem spadkodawcy wynosi polowe spadku (art. 932 § 2 k.c.). Udzial ten zawsze wynosi polowe spadku, niezaleznie od tego, czy obok malzonka spadek dziedzicza rodzice i rodzenstwo spadkodawcy czy tylko jedna z tych osob.



Przyklady:
I. Spadkodawca w chwili smierci pozostawal w waznym zwiazku malzenskim. Nie mial dzieci, a jego rodzice zmarli przed nim. Mial jednego brata, ktory zyl w chwili otwarcia spadku.
Do spadku powolani sa malzonek spadkodawcy i brat spadkodawcy. Dziedzicza oni spadek po 1/2 czesci kazdy z nich.
II. Spadkodawca w chwili smierci pozostawal w waznym zwiazku malzenskim. Nie mial dzieci. W chwili otwarcia spadku zyli rodzice spadkodawcy i jego jedyna siostra.
Spadek przypada malzonkowi spadkodawcy w 1/2 czesci, rodzicom spadkodawcy po 1/8 czesci kazdemu z nich i siostrze spadkodawcy w 1/4 czesci.


Powyzsze przyklady wskazuja, ze udzial spadkowy malzonka dziedziczacego w zbiegu z krewnymi spadkodawcy innymi niz jego zstepni zawsze wynosi polowe spadku.

Udzialy spadkowe rodzicow i rodzenstwa spadkodawcy okresla art. 933 k.c. Stanowi on, ze udzial spadkowy kazdego z rodzicow, ktore dziedziczy w zbiegu z rodzenstwem spadkodawcy, wynosi jedna czwarta czesc tego, co przypada lacznie dla rodzicow i rodzenstwa. Poniewaz dla rodzicow i rodzenstwa przypada lacznie polowa spadku, gdyz druga polowa spadku stanowi udzial spadkowy malzonka spadkodawcy, to rodzice spadkodawcy dziedzicza po 1/4 czesci w polowie spadku, a wiec po 1/8 calosci spadku. Pozostala czesc dziedziczy rodzenstwo w czesciach rownych.

Jezeli natomiast rodzice dziedzicza jedynie w zbiegu z malzonkiem spadkodawcy, kazdy z nich dziedziczy po 1/4 czesci calosci spadku.



Przyklady:
I. Spadkodawca bezdzietny, w chwili smierci pozostawal w waznym zwiazku malzenskim. Zyli takze jego rodzice. Spadkodawca nie mial rodzenstwa.
Do spadku powolani sa malzonek spadkodawcy i jego rodzice. Udzial spadkowy malzonka wynosi 1/2 czesc spadku, a udzialy spadkowe rodzicow po 1/4 czesci spadku.

II. Spadkodawca, bezdzietny, w chwili smierci pozostawal w waznym zwiazku malzenskim. Zyli takze jego rodzice i troje rodzenstwa. Zmarly innego rodzenstwa nie posiadal.
Spadek dziedzicza: malzonek spadkodawcy w 1/2 czesci, rodzice spadkodawcy po 1/8 czesci kazdy z nich i rodzenstwo spadkodawcy po 1/12 czesci kazde z nich (tj. czesc spadkowa pozostala po odliczeniu udzialow spadkowych malzonka i rodzicow spadkodawcy ulega podzieleniu w rownych czesciach na troje rodzenstwa, a wiec pozostala 1/4 czesc spadku podzielona przez 3 daje nam udzialy spadkowe po 1/12 czesci).


Malzonkowi spadkodawcy, ktory dziedziczy z ustawy w zbiegu z innymi spadkobiercami, poza zstepnymi spadkodawcy mieszkajacymi z nim razem w chwili jego smierci, przysluguje na mocy art. 939 § 1 k.c. szczegolne uprawnienie. Malzonek moze bowiem zadac ponad swoj udzial spadkowy przedmiotow urzadzenia domowego, z ktorych za zycia spadkodawcy korzystal wspolnie z nim lub wylacznie sam.

Celem tego przepisu jest, by malzonek korzystal z jak najbardziej podobnych warunkow zyciowych do tych, z ktorych korzystal, gdy zyl spadkodawca.

Warunkiem skorzystania z uprawnienia przewidzianego w art. 939 § 1 k.c. jest nie tylko istnienie waznego zwiazku malzenskiego w chwili otwarcia spadku, ale rowniez pozostawanie przez spadkodawce i jego malzonka we wspolnym pozyciu. Jezeli bowiem pozycie malzonkow ustalo za zycia spadkodawcy, to na mocy art. 939 § 2 k.c. powyzsze uprawnienie malzonkowi nie przysluguje. Malzonek nie nabywa tego uprawnienia rowniez wtedy, gdy dziedziczy w zbiegu ze zstepnymi spadkodawcy, ktorzy mieszkali ze spadkodawca w chwili jego smierci. Jednak gdy powolani ustawowo do spadku zstepni spadkodawcy nie zamieszkiwali ze spadkodawca w chwili jego smierci, malzonek korzysta z uprawnienia z art. 939 § 1 k.c.

Przez przedmioty urzadzenia domowego nalezy rozumiec ruchomosci, takie jak np. meble, dywany, telewizor, radio, pralka, lodowka itp. W kazdej konkretnej sytuacji zakres tych przedmiotow zalezy od zamoznosci malzonkow.

Ustawodawca okreslil, ze chodzi o te tylko przedmioty urzadzenia domowego, z ktorych malzonek korzystal za zycia spadkodawcy wspolnie z nim lub wylacznie sam. Malzonek na mocy uprawnienia z art. 939 § 1 k.c. nie moze wiec zadac tych przedmiotow urzadzenia domowego, z ktorych korzystal sam spadkodawca.

Malzonek moze zadac ze spadku przedmiotow urzadzenia domowego, z ktorych korzystal za zycia spadkodawcy sam lub wspolnie z nim, ponad swoj udzial spadkowy. Oznacza to, ze przyslugujace malzonkowi na mocy art. 939 § 1 k.c. przedmioty urzadzenia domowego nie sa zaliczane na poczet udzialu przyslugujacemu malzonkowi w spadku z tytulu dziedziczenia.

Do roszczen malzonka z tytulu uprawnienia okreslonego przez art. 939 § 1 k.c. stosuje sie odpowiednio przepisy o zapisie. Malzonek moze zatem domagac sie od pozostalych spadkobiercow przeniesienia na niego udzialow w przedmiotach urzadzenia domowego.


7. Malzonek, jedno z rodzicow, rodzenstwo

Wedlug art. 933 § 2 k.c. jezeli jedno z rodzicow nie dozylo otwarcia spadku, udzial spadkowy, ktory by mu przypadal, przypada po polowie drugiemu z rodzicow i rodzenstwu spadkodawcy.

Sad Najwyzszy w uchwale z dnia 13 lipca 1984 roku (III CZP 44/84, OSN 1984 rok, nr 12, poz. 222) wyrazil poglad, ze rowniez wtedy, kiedy malzenstwo rodzicow spadkodawcy zostalo rozwiazane przez rozwod, temu z tych rodzicow, ktore dziedziczy w zbiegu z rodzenstwem spadkodawcy, przypada polowa udzialu spadkowego, ktory by przypadal temu z rodzicow, ktore nie dozylo otwarcia
spadku.


Przyklad:



Spadkodawca, bezdzietny, w chwili smierci pozostawal w waznym zwiazku malzenskim. Jedno z jego rodzicow zmarlo przed nim. W chwili otwarcia spadku zylo drugie z rodzicow spadkodawcy i jego dwaj bracia. Zmarly nie mial innego rodzenstwa.

Spadek przypadnie malzonkowi spadkodawcy w 1/2 czesci, zyjacemu w chwili otwarcia spadku rodzicowi spadkodawcy w 3/16 czesci i braciom spadkodawcy po 5/32 czesci kazdy z nich.



Powyzszy przyklad wskazuje udzialy spadkobiercow ustawowych w sytuacji, gdy udzial spadkowy tego rodzica spadkodawcy, ktory nie dozyl otwarcia spadku, przypadl w polowie drugiemu z rodzicow, a w drugiej polowie lacznie rodzenstwu spadkodawcy. Poniewaz rodzicowi, ktory nie dozyl otwarcia spadku, przypadlby udzial spadkowy wynoszacy 1/8 czesc, to zatem udzial ten w polowie (a wiec 1/16 czesc spadku) przypadl drugiemu z rodzicow i w polowie (a wiec 1/16 czesc spadku) lacznie rodzenstwu spadkodawcy.


8. Malzonek i rodzice

Zgodnie z art. 933 § 3 k.c. jezeli do spadku powolani sa obok malzonka tylko rodzice, dziedzicza oni w czesciach rownych to, co przypada lacznie dla rodzicow i rodzenstwa.



Przyklad:

Spadkodawca, bezdzietny, w chwili smierci pozostawal w waznym zwiazku malzenskim. Nie mial rodzenstwa. Pozostawil zyjacych rodzicow.
Spadek przypadnie malzonkowi w 1/2 czesci i rodzicom spadkodawcy po 1/4 czesci kazdemu z nich.




 

9. Malzonek i jedno z rodzicow

W sytuacji, gdy do spadku obok malzonka spadkodawcy powolane jest tylko jedno z rodzicow spadkodawcy, gdyz drugie z nich nie dozylo otwarcia spadku, udzialy spadkowe malzonka i zyjacego rodzica spadkodawcy wynosza po 1/2 czesc spadku. Dziedzicza zatem w czesciach rownych.


10. Malzonek i rodzenstwo

Wedlug art. 933 § 3 k.c. jezeli do spadku powolane jest obok malzonka tylko rodzenstwo, dziedzicza oni w czesciach rownych to, co przypada lacznie dla rodzicow i rodzenstwa.

Jest to zatem taka sama sytuacja prawna dziedziczenia, jak w przypadku powolania do spadku tylko malzonka i rodzicow spadkodawcy.



Przyklady:

I. Spadkodawca, bezdzietny, w chwili smierci pozostawal w waznym zwiazku malzenskim. Rodzice zmarli przed nim. Mial tylko jedna siostre, zyjaca w chwili otwarcia spadku.
Spadek przypadnie malzonkowi w 1/2 czesci i siostrze spadkodawcy w 1/2 czesci.
II. Spadkodawca, bezdzietny, w chwili smierci pozostawal w waznym zwiazku malzenskim. Rodzice zmarli przed nim. Mial trzech braci, zyjacych w chwili otwarcia spadku.
Do spadku powolani sa malzonek, ktorego udzial spadkowy wynosi 1/2 czesc spadku i bracia spadkodawcy, ktorych udzialy spadkowe wynosza po 1/6 czesci spadku.


11. Malzonek i zstepni rodzenstwa

Artykul 934 k.c. stanowi, ze jezeli ktorekolwiek z rodzenstwa spadkodawcy nie dozylo otwarcia spadku pozostawiajac zstepnych, udzial spadkowy, ktory by mu przypadal, przypada jego zstepnym. Podzial tego udzialu nastepuje wedlug zasad, ktore dotycza podzialu miedzy dalszych zstepnych spadkodawcy.



Przyklad:
Spadkodawca, bezdzietny, w chwili smierci pozostawal w waznym zwiazku malzenskim. W chwili otwarcia spadku zyli jego rodzice i jedna z dwoch siostr. Druga siostra zmarla przed spadkodawca, pozostawiajac dwoje swoich dzieci.
Jesliby w chwili otwarcia spadku zyly obie siostry spadkodawcy, to dziedziczenie przedstawialoby sie nastepujaco: malzonek - 1/2 czesc spadku, rodzice - po 1/8 czesci spadku kazdy z nich i siostry po 1/8 czesci spadku kazda z nich.
Udzial siostry spadkodawcy, ktora zmarla przed nim, przypada jej dzieciom w czesciach rownych. Udzialy pozostalych spadkobiercow nie ulegna zmianie. Zatem w powyzszym przykladzie spadek odziedzicza: malzonek - w 1/2 czesci, rodzice - po 1/8 czesci spadku kazdy z nich, zyjaca w chwili otwarcia spadku siostra w 1/8 czesci oraz dwoje dzieci siostry, ktora zmarla przed spadkodawca po 1/16 czesci kazde z nich.


12. Malzonek

W braku zstepnych, rodzicow, rodzenstwa i zstepnych rodzenstwa spadkodawcy caly spadek przypada jego malzonkowi (art. 935 § 1 k.c.).

13. Rodzice i rodzenstwo

W braku zstepnych i malzonka spadkodawcy caly spadek przypada jego rodzicom, rodzenstwu i zstepnym rodzenstwa (art. 935 § 2 k.c.).


14. Gdy brak malzonka i krewnych

W braku malzonka spadkodawcy i krewnych powolanych do dziedziczenia z ustawy spadek przypada Skarbowi Panstwa jako spadkobiercy ustawowemu (art. 935 § 3 k.c.).

Skarb Panstwa zatem, jako spadkobierca ustawowy, powolany jest do spadku w ostatniej kolejnosci.

Skarb Panstwa nie moze odrzucic spadku, ktory mu przypadl z mocy ustawy. Skarb Panstwa nie sklada oswiadczenia o przyjeciu spadku, a spadek uwaza sie za przyjety z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1023 § 1 i 2 k.c.).


15. Malzonek pozostajacy w separacji

Z dniem 16 grudnia 1999 r. zostala wprowadzona do kodeksu rodzinnego i opiekunczego nowa instytucja - separacja (art. 1 i art. 7 ustawy z dnia 21 maja 1999 r. o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekunczy, Kodeks cywilny, Kodeks postepowania cywilnego oraz niektorych innych ustaw - Dz.U. Nr 52, poz. 532).

Jezeli miedzy malzonkami nastapil zupelny rozklad pozycia, kazdy z malzonkow moze zadac, aby sad orzekl separacje (art. 611 § 1 k.r.o.).

Orzeczenie separacji ma skutki takie jak rozwiazanie malzenstwa przez rozwod, chyba ze ustawa stanowi inaczej (art. 614 § 1 k.r.o.). Malzonek pozostajacy w separacji nie moze zawrzec malzenstwa (art. 614 § 2 k.r.o.). Orzeczenie separacji powoduje powstanie miedzy malzonkami rozdzielnosci majatkowej (art. 615 k.r.o.).

Na zgodne zadanie malzonkow sad orzeka o zniesieniu separacji (art. 616 § 1 k.r.o.). Z chwila zniesienia separacji ustaja jej skutki (art. 616 § 2 k.r.o.). Znoszac separacje sad na zgodny wniosek malzonkow orzeka o utrzymaniu miedzy malzonkami rozdzielnosci majatkowej (art. 616 § 3 k.r.o.).

Przepisow kodeksu cywilnego o powolaniu do dziedziczenia z ustawy nie stosuje sie do malzonka spadkodawcy pozostajacego w separacji (art. 9351 k.c.).



Przyklady:
I. Sad okregowy wydal prawomocne postanowienie o separacji. Umiera jeden z malzonkow, pozostawiajac dwoje dzieci.
Spadek beda wiec dziedziczyc tylko dzieci w rownych czesciach, a nie bedzie dziedziczyc malzonek pozostajacy w separacji (art. 931 § 1 k.c.).
II. Sad okregowy wydal prawomocne postanowienie o separacji. Po uplywie roku - na zgodne zadanie malzonkow - sad okregowy postanowieniem zniosl separacje. Po uprawomocnieniu sie postanowienia umiera jeden z malzonkow, pozostawiajac dwoje dzieci i malzonka. Spadek teraz beda dziedziczyc dzieci i malzonek w rownych czesciach, to jest po 1/3 czesciach (art. 931 § 1 k.c.).




W drugim przykladzie na skutek zniesienia separacji ustaly jej skutki, a wiec malzonkowie nie pozostawali w separacji, sa powolani wtedy tez do spadku.

W okresie od wydania prawomocnego postanowienia o separacji do momentu wydania prawomocnego postanowienia o zniesieniu separacji istnieja skutki jak przy rozwodzie, a wiec nie jest powolany z ustawy do dziedziczenia malzonek spadkodawcy pozostajacy w separacji (art. 9351 k.c.). Dotyczy to zarowno pierwszej kolejnosci (grupy), jak i drugiej kolejnosci (grupy) dziedziczenia. Malzonek pozostajacy w separacji moze powolac do spadku drugiego malzonka tylko w oparciu o testament.


 

| ISO-Latin2 |   
| Rzeczpospolita | Archiwum | Serwis Ekonomiczny | Serwis Prawny | Cennik | Regulamin | Serwis WAP | Prenumerata
| Reklama | English/Deutsch | O nas | Praca i staze | Zglaszanie uwag | Kontakt |
© Copyright by Presspublica Sp. z o.o.