PORADNIK EMERYTALNY "RZECZPOSPOLITEJ" 2004

Czesc II (data wydania: 21.07.2004)

przygotowal: Stanislaw Majkowski

Korzystniej, prosciej

Zmiany w przepisach emerytalno-rentowych od 1 lipca 2004 r.

Spis tresci:


ZMIANY WAZNE DLA UBEZPIECZONYCH I PRACODAWCOW

* latwiejsze jest uzyskanie emerytury przez osoby pobierajace wczesniej renty z tytulu niezdolnosci do pracy

* wdowiec uprawniony jest do renty rodzinnej po zmarlej zonie

* okres zatrudnienia bezposrednio poprzedzajacy zlozenie wniosku o wczesniejsza emeryture musi wynosic co najmniej 6 miesiecy

* mozliwe jest przyjmowanie korzystniejszej kwoty bazowej

* skladka objeto umowy o dzielo wykonywane przez pracownikow-swiadczeniobiorcow

* scislej powiazano okresy zaliczane do uprawnien emerytalnych z oplacaniem skladek ubezpieczeniowych

* uproszczone zostaly niektore rozliczenia z ZUS


Wazne korekty w ustawie emerytalno-rentowej

Od 1 lipca obowiazuje wiekszosc przepisow ustawy z 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczen Spolecznych oraz niektorych innych ustaw. Nas interesuja przede wszystkim przepisy wprowadzajace zmiany w ustawie o emeryturach i rentach z FUS oraz w ustawie o systemie ubezpieczen spolecznych.

Zmiany wynikajace z ustawy nowelizacyjnej z 20 kwietnia 2004 r. (Dz. U. nr 121, poz. 1264) modyfikuja m.in. zasady ustalania okresow uprawniajacych do nabycia prawa do emerytury lub renty, obliczania podstawy wymiaru swiadczenia, przechodzenia na wczesniejsze emerytury, terminow i zasad ustalania kapitalu poczatkowego, przejsciowych zasad waloryzowania swiadczen itp.

Art. 10a dodany do ustawy emerytalno-rentowej umozliwia nabycie uprawnien do emerytury osobom w odpowiednim wieku (60 lat - kobiety, 65 lat - mezczyzni), bo poprawil sie stan ich zdrowia i moga pracowac. Jezeli udowodnione przez nie okresy skladkowe, nieskladkowe i uzupelniajace okaza sie za krotkie do przyznania swiadczenia, mozna je uzupelnic okresem pobierania renty, jesli sie z nimi nie pokrywa, pod warunkiem, ze okresy skladkowe i nieskladkowe zostaly przyjete przy ustalaniu prawa do emerytury.

ZAPAMIETAJ!

Nie mozesz uzupelnic stazu ubezpieczeniowego okresem pobierania renty z tytulu niezdolnosci do pracy, jesli wystepujesz o przyznanie tzw. wczesniejszej emerytury.

Na rowni z utrata prawa do swiadczenia rentowego z powodu odzyskania zdolnosci do pracy nalezy traktowac utrate renty okresowej, gdy po zakonczeniu jej pobierania osoba zainteresowana nie zglosila wniosku o ustalenie uprawnien na dalszy okres.

Nie mozna natomiast uwzglednic okresu pobierania renty, jesli przysluguje ona na podstawie ustaw: o zaopatrzeniu z tytulu wypadku lub choroby zawodowej powstalych w szczegolnych okolicznosciach, o zaopatrzeniu inwalidow wojennych i wojskowych, kombatanckiej, ubezpieczeniu spolecznym rolnikow, o zaopatrzeniu emerytalnym zolnierzy zawodowych oraz funkcjonariuszy sluzb mundurowych. Licza sie tylko swiadczenia przyznane na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz przepisow obowiazujacych przed 1 stycznia 1999 r.

Zmieniono takze tresc art. 5 ust. 4 i 5 oraz art. 9 ust. 2 ustawy o e. i r. z FUS. W pierwszym wypadku rozszerzono grono osob, ktorym przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty nie uwzglednia sie okresow, za ktore nie zostaly oplacone skladki, choc podlegaly wtedy obowiazkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowemu. Aktualnie zasada ta dotyczy, oprocz osob oplacajacych skladki na wlasne ubezpieczenia, rowniez wspolpracujacych z osobami prowadzacymi pozarolnicza dzialalnosc gospodarcza.

W drugim rezygnuje sie z wymania, aby adwokaci wymienieni w art. 6 ust. 2 pkt 10 lit. b) ustawy (przed dniem objecia obowiazkiem ubezpieczenia spolecznego z tego tytulu) musza stale zamieszkiwac na obecnym terytorium naszego panstwa.

PODSTAWA WYMIARU Z INNYMI SKLADNIKAMI

Do podstawy tej doliczamy wyplacone w danym roku kalendarzowym swiadczenia wymienione w art. 15 ust. 3 ustawy o e. i r. z FUS. Jest tam mowa m.in. o wynagrodzeniach za czas niezdolnosci do pracy. W dotychczasowej wersji przepisu bylo wyraznie zaznaczone, ze chodzi tu o wynagrodzenia przyslugujace na podstawie kodeksu pracy. Fragment ten zostal skreslony, co oznacza, ze nalezy doliczac wszystkie wynagrodzenia za czas niezdolnosci do pracy, bez wzgledu na przepis przyznajacy prawo do nich.

ZAPAMIETAJ!

Do podstawy wymiaru emerytury mozesz dodac wyplacone ci wynagrodzenia za czas niezdolnosci do pracy.

W artykule tym wprowadzono tez ust. 3a, w mysl ktorego przepisu laczna kwota podstaw wymiaru skladek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz wynagrodzen i zasilkow przyjetych do obliczen emerytury lub renty nie moze przekroczyc maksymalnej rocznej podstawy wymiaru skladek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Nastepne zmiany przedstawiamy w tabeli nr 1.

ZAPAMIETAJ!

Jezeli podlegales ubezpieczeniom spolecznym poza granicami naszego kraju, przy ustalaniu podstawy emerytury z kolejnych 10 lat kalendarzowych musisz wylaczyc te, w czasie ktorych byles objety tymi ubezpieczeniami przez caly rok kalendarzowy.

Nowelizacja objela rowniez art. 53 ustawy o e. i r. z FUS, dodajac do niego ust. 3, 4 i 5. Wyjasniaja one sposob ustalania podstawy wymiaru emerytury, gdy do obliczen wnioskodawca bedzie chcial przyjac:

* podstawe wymiaru wczesniej przyznanej renty z tytulu niezdolnosci do pracy,

* podstawe emerytury ustalonej wczesniej wedlug przepisow wymienionych w art. 195 ustawy emerytalnej.

Wysokosc emerytury oblicza sie wtedy z zastosowaniem tej samej kwoty bazowej, ktora byla przyjeta do ustalenia poprzedniego swiadczenia, a nastepnie podwyzsza w ramach waloryzacji przypadajacych do dnia nabycia nowych uprawnien. W mysl ust. 4 art. 53 reguly tej nie stosuje sie jednak, gdy wnioskodawca po nabyciu uprawnien do swiadczenia, ktorego podstawe wskazal do obliczenia przyznawanej emerytury, podlegal przez co najmniej 30 miesiecy ubezpieczeniu spolecznemu albo emerytalnemu i rentowemu. Komentarz ZUS do ustawy o e. i r. z FUS wyjasnia, ze w takim wypadku czesc socjalna emerytury oblicza sie od aktualnej kwoty bazowej. Z kolei czesc nalezna za lata skladkowe i nieskladkowe zostanie ustalona od zwaloryzowanej podstawy wymiaru, obliczonej z zastosowaniem kwoty bazowej uwzglednionej przy poprzednio przyznanym swiadczeniu.

Przedstawione zasady stosuje sie, jesli do wyliczen wskazemy podstawe emerytury przyjeta do obliczenia swiadczenia przedemerytalnego (art. 53 ust. 5 ustawy).

Art. 62 ust. 1a mowi, ze przy ustalaniu wysokosci renty z tytulu niezdolnosci do pracy nalezy stosowac przepisy zawarte w art. 53 ust. 3, 4 i 5.

EMERYTURA NAJSTARSZYCH

Najistotniejsze zmiany zaszly w art. 29 ustawy o e. i r. z FUS, okreslajacym zasady przechodzenia najstarszej grupy pracownikow, czyli urodzonych przed 1949 r., na tzw. wczesniejsza emeryture. Dotychczasowa i nowa tresc wspomnianego przepisu przedstawiamy w tabeli nr 2.

Z zestawienia tego wynika, ze pozostawiono te same wymogi, jesli chodzi o wiek osoby wystepujacej z wnioskiem o emeryture oraz dlugosc okresow skladkowych i nieskladkowych. Przypomnijmy, ze przy wczesniejszej emeryturze nie ma zastosowania art. 10a ustawy, tj. osoby, ktore odzyskaly zdolnosc do pracy, nie moga uzupelnic stazu ubezpieczeniowego okresem pobierania renty.

ZAPAMIETAJ!

Od 1 lipca 2004 r. uscislono warunki, jakie musisz spelnic, aby otrzymac swiadczenie emerytalne na podstawie art. 29 ustawy o e. i r. z FUS (w wieku nizszym od ogolnie obowiazujacego). Oprocz bycia pracownikiem, musisz udokumentowac pozostawanie w stosunku pracy przez minimum 6 miesiecy w ciagu ostatnich 24 miesiecy podlegania ubezpieczeniu spolecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnym i rentowym. Ten drugi warunek cie nie dotyczy, jesli w dniu wystapienia z wnioskiem o przyznanie emerytury miales prawo do renty z tytulu niezdolnosci do pracy. Nie musisz spelniac zadnej z tych dwu przeslanek, gdy przez caly wymagany okres podlegales ubezpieczeniom tylko z tytulu bycia pracownikiem.

Jezeli chodzi o zasady przyznawania emerytur osobom urodzonym przed 1 stycznia 1949 r., zmiany objely takze art. 28, 31 oraz 32 ustawy. Pierwsza z nich dotyczy osob, ktore nie osiagnely okresu skladkowego i nieskladkowego wynikajacego z art. 27 pkt 2 (tj. 20 lat dla kobiet lub 25 lat dla mezczyzn). Moga one przejsc na emeryture po osiagnieciu ogolnie obowiazujacego wieku emerytalnego (60 lat - kobieta, 65 lat - mezczyzna), majac krotszy staz ubezpieczeniowy (15 lat - kobiety, 20 lat - mezczyzni). Ta grupa ubezpieczonych ma prawo uzupelnic staz okresem pobierania renty z tytulu niezdolnosci do pracy wedlug art. 10a.

Zgodnie z nowym brzmieniem art. 31 mozliwosc przejscia na emeryture w obnizonym wieku maja osoby (urodzone do konca 1948 r.) uprawnione do renty z tytulu niezdolnosci do pracy spowodowanej wypadkiem przy pracy, przy wykonywaniu pozarolniczej dzialalnosci gospodarczej, dzialalnosci tworczej lub artystycznej, umowy agencyjnej, zlecenia albo przy wykonywaniu przez osoby duchowne i zakonne czynnosci religijnych lub czynnosci zwiazanych z powierzonymi funkcjami duszpasterskimi lub zakonnymi, wypadkiem w drodze do pracy lub z pracy zaistnialym do 31 grudnia 2002 r., albo wskutek choroby zawodowej. Komentarz do ustawy wyjasnia, ze za uprawnionego uwaza sie osobe, ktora decyzja organu rentowego ma ustalone prawo do renty z jednego z wymienionych tytulow, nawet jesli swiadczenie to nie jest pobierane (np. z powodu jego zawieszenia).

Osoby te moga uzyskac emeryture w wieku:

  • kobieta - 55 lat, jesli ma co najmniej 20-letni okres skladkowy i nieskladkowy,
  • mezczyzna - 60 lat, jesli ma udokumentowany minimum 25-letni staz ubezpieczeniowy.

Z kolei do art. 32 dodany zostal ust. 1a mowiacy o tym, jakich okresow nie uwzglednia sie przy ustalaniu dlugosci zatrudnienia w szczegolnych warunkach lub w szczegolnym charakterze. W mysl tego przepisu sa to:

  • okresy niewykonywania pracy, za ktore pracownik otrzymal po 14 listopada 1991 r. wynagrodzenie za czas niezdolnosci do pracy lub zasilek: chorobowy, macierzynski, opiekunczy albo swiadczenie rehabilitacyjne,
  • okresy, w ktorych na podstawie przepisow szczegolnych pracownik zostal zwolniony ze swiadczenia pracy - poza urlopem wypoczynkowym.

KAPITAL POCZATKOWY

Ustalany jest on dla ubezpieczonych urodzonych po 31 grudnia 1948 r., ktorzy przed 1999 r. oplacali za siebie skladki na ubezpieczenia spoleczne lub byly one oplacane za nich przez platnika. Wartosc kapitalu bedzie miala duzy wplyw na wysokosc przyszlej emerytury. Osoby zainteresowane tym tematem powinny siegnac do Vademecum dolaczonego do "Rz" z 30 czerwca.

WALORYZACJA PO ZMIANACH

Nowelizacja objela m.in. zasady waloryzacji kapitalu. Przepisy dotychczas obowiazujace oraz nowa ich tresc przedstawiamy w tabeli nr 3. O najnowszych zmianach tych zasad, zawartych w ustawie z 16 lipca 2004 r. (jeszcze nieobowiazujacej), pisalismy we wczorajszym poradniku emerytalnym "Rz".

Podobnie jak w wypadku swiadczen emerytalno-rentowych odpowiednie przelozenie na wartosc kapitalu poczatkowego ma udowodniony staz ubezpieczeniowy. Skladaja sie nan okresy skladkowe i nieskladkowe. Nie sa natomiast uwzgledniane tzw. okresy uzupelniajace, wymienione w art. 10 ustawy o e. i r. z FUS. Maja one bowiem zastosowanie tylko przy emeryturze lub rencie. Kolejna grupa zmian wprowadzonych przez ustawe nowelizujaca dotyczy wlasnie zasad ustalania wspomnianego stazu.

Dotychczas okresy nieskladkowe mogly byc przyjete do stazu ubezpieczeniowego w maksymalnym wymiarze 1/3 udowodnionych okresow skladkowych. Od 1 lipca 2004 r. zasada ta nie dotyczy okresow wymienionych w art. 7 pkt 5 ustawy o e. i r. z FUS. Przypomnijmy, ze mowi on o przypadajacych przed dniem nabycia prawa do emerytury lub renty okresach urlopu wychowawczego, bezplatnego udzielonego na podstawie przepisow w sprawie bezplatnych urlopow dla matek pracujacych opiekujacych sie malymi dziecmi, innych udzielonych w tym celu urlopach bezplatnych i okresach niewykonywania pracy z powodu opieki nad dzieckiem:

  • w wieku do lat 4 - w granicach do 3 lat na kazde dziecko oraz lacznie - bez wzgledu na liczbe dzieci - do 6 lat,
  • na ktore ze wzgledu na jego stan fizyczny, psychiczny lub psychofizyczny przysluguje zasilek pielegnacyjny - dodatkowo w granicach do 3 lat na kazde dziecko.

ZAPAMIETAJ!

Dla potrzeb kapitalu poczatkowego mozesz przyjac w pelnym wymiarze okresy nieskladkowe wyszczegolnione w art. 7 pkt 5 ustawy.

Druga z przedstawionych zmian rozszerza krag uprawnionych do przyjecia podstawy wymiaru kapitalu poczatkowego z faktycznego okresu podlegania ubezpieczeniu spolecznemu, a nie z 10 lat. Prawo takie maja osoby, ktore do 31 grudnia 1998 r. nie ukonczyly 30 roku zycia i nie moga wskazac do obliczen dochodow z 10 kolejnych lat kalendarzowych przypadajacych od 1 stycznia 1980 r. do 31 grudnia 1998 r.

  • Przyklad

Ubezpieczona, urodzona 13 marca 1973 r., przedstawila dokumenty potwierdzajace - dla potrzeb kapitalu poczatkowego - nastepujace okresy:

  • od 1 wrzesnia 1989 r. do 30 czerwca 1991 r. - zatrudnienie,
  • od 1 pazdziernika 1994 r. do 31 grudnia 1998 r. - zatrudnienie.

Z zestawienia tego wynika, ze podstawa kapitalu bedzie dla tej osoby liczona z faktycznego okresu podlegania ubezpieczeniu spolecznemu. Uwarunkowane jest to tym, ze nie moze ona wskazac 10 kolejnych lat kalendarzowych, w ktorych osiagala wynagrodzenie (w latach 1992 i 1993 nie pracowala), oraz 31 grudnia 1998 r. nie miala skonczonych 30 lat.

Prawo takie maja tez - w mysl art. 17 ust. 3 ustawy - osoby, ktore do podstawy wymiaru kapitalu nie moga wskazac 10 lat z powodu:

  • pelnienia zastepczej lub czynnej sluzby wojskowej,
  • korzystania z urlopu wychowawczego.

Uprawnienie to nowela rozszerza na osoby urodzone przed 31 grudnia 1968 r., jezeli nie moga wskazac - z powodu nauki w szkole wyzszej - podstawy wymiaru z 10 kolejnych lat. Brany jest tu pod uwage okres nauki na jednym kierunku, pod warunkiem jej ukonczenia, w wymiarze wynikajacym z programu studiow.

KAPITAL A RENTA

Kapital poczatkowy oblicza sie takze dla osob majacych ustalone prawo do renty z tytulu niezdolnosci do pracy, jesli spelniaja pozostale warunki. W poprzednim stanie prawnym osoby te mogly przyjac dla potrzeb kapitalu podstawe wymiaru renty okreslona w decyzji ustalajacej prawo do niej pierwszy raz lub ponownie okreslajacej wysokosc swiadczenia, jednak bez uwzglednienia waloryzacji podstawy. Jezeli prawo do renty powstalo przed 15 listopada 1991 r., przyjmowana byla podstawa wymiaru ustalona w wyniku rewaloryzacji, chyba ze po tej dacie ponownie okreslano jej wysokosc. W takim wypadku uwzgledniano podstawe wymiaru renty juz po przeliczeniu.

Od 1 lipca wprowadzono zmiany w art. 174 ust. 4 regulujacym to zagadnienie. Teraz jest mowa o wskazniku wysokosci podstawy wymiaru renty. Przy obliczaniu kapitalu brany jest wiec pod uwage wspomniany wskaznik, a nie podstawa wymiaru swiadczenia rentowego. Ustalany jest on wedlug zasad okreslonych w art. 15 ust. 4 i 5 ustawy o e. i r. z FUS i nie moze byc wyzszy niz 250 proc.

Ponadto do ustawy wprowadzono przepis mowiacy wyraznie, iz przyjecie do obliczen wskaznika podstawy renty moze nastapic wylacznie na wniosek rencisty. Zmiany dotyczace tych kwestii pokazujemy w tabeli nr 5.

JESZCZE CZAS NA KAPITAL

Nowela wprowadzila tez zmiany w art. 175 ust. 1a i ust. 3 ustawy o e. i r. z FUS. Z pierwszego z nich usunieto zapis mowiacy o tym, ze platnicy powinni przeslac do organu rentowego komplet dokumentacji dla potrzeb kapitalu najpozniej do 31 grudnia 2003 r. Poniewaz wystepowali oni czesto z wnioskiem o przesuniecie wyznaczonego terminu i ZUS z reguly wyrazal na to zgode, przepis ten byl w zasadzie martwy.

Zmianie ulegl takze termin, w jakim organ rentowy powinien wydac decyzje ustalajaca wysokosc kapitalu poczatkowego. Poprzednio bylo to 6 miesiecy od wyjasnienia ostatniej okolicznosci niezbednej do jego obliczenia. Teraz ZUS ma na to czas az do 31 grudnia 2006 r.

Art. 24 ustawy nowelizujacej mowi, iz osoba majaca ustalony kapital wedlug dotychczasowych zasad moze wystapic z wnioskiem o jego przeliczenie. Jezeli tego nie uczyni, wartosc jej kapitalu zostanie ustalona ponownie przy obliczaniu swiadczenia emerytalnego.

ZAPAMIETAJ!

Jezeli masz juz obliczona wartosc kapitalu, mozesz wystapic z wnioskiem o jego przeliczenie wedlug nowych zasad.

INNE NOWOSCI W USTAWIE

Warto zwrocic uwage na art. 127 ustawy o e. i r. z FUS zobowiazujacy emerytow lub rencistow do powiadomienia organu rentowego o podjeciu dzialalnosci, o ktorej mowa w art. 104 ust. 1 - 4 (mogacej powodowac zmniejszenie lub zawieszenie pobieranego swiadczenia), oraz o wysokosci osiaganego z tego tytulu przychodu. Ponadto po uplywie danego roku kalendarzowego nalezy zlozyc informacje o uzyskanym w jego trakcie przychodzie. Takie same obowiazki spoczywaja odpowiednio na pracodawcy i zleceniodawcy, a w wypadku osob pelniacych sluzbe - na wlasciwej komorce kadrowej.

ZAPAMIETAJ!

Nie musisz informowac ZUS o podjeciu dzialalnosci oraz osiaganych dochodach, jesli wczesniej ukonczyles 60 lat i jestes kobieta, lub 65 lat, jesli jestes mezczyzna.

Zmiany objely rowniez przepisy regulujace sposob dokonywania potracen ze swiadczen, egzekucje oraz zwrot nienaleznie pobranych kwot. Ponadto od 1 lipca 2004 r. prawo do okresowej renty rodzinnej zostalo rozszerzone na wdowcow - poprzednio obejmowalo tylko wdowy.

Tab. 1. Zmiany majace wplyw na podstawe wymiaru swiadczenia

Znowelizowany przepis ustawy o emeryturach i rentach z FUS Aktualna tresc Istota zmiany
Art. 18 1. Podstawe wymiaru emerytury lub renty dla osob posiadajacych okresy ubezpieczenia za granica, o ktorych mowa w art. 8, ustala sie na zasadach okreslonych w art. 15-17.
2. Przy ustalaniu kolejnych 10 lat kalendarzowych, o ktorych mowa w art. 15 ust. 1 i 2, nie uwzglednia sie lat kalendarzowych, w ktorych ubezpieczony przez caly rok pozostawal w ubezpieczeniu za granica.
3. Jezeli w ciagu 20 lat poprzedzajacych bezposrednio rok, w ktorym zgloszono wniosek o emeryture lub rente, zainteresowany nie byl ubezpieczony w Polsce, podstawe wymiaru emerytury lub renty stanowi przecietna podstawa wymiaru skladki na ubezpieczenie spoleczne lub ubezpieczenia emerytalne i rentowe w okresie kolejnych 10 lat kalendarzowych poprzedzajacych bezposrednio rok, w ktorym zainteresowany przystapil po raz pierwszy do ubezpieczenia za granica.
Wprowadzono tu zasade, ze w przypadku osob podlegajacych ubezpieczeniom za granica przy ustalaniu podstawy emerytury z 10 kolejnych lat kalendarzowych nalezy wylaczyc te, w czasie ktorych zainteresowany pozostawal we wspomnianym ubezpieczeniu przez caly rok kalendarzowy.
W okreslonej w ust. 3 sytuacji ubezpieczony ma mozliwosc wyboru podstawy wymiaru spoza ogolnie obowiazujacego okresu, tj. wykraczajacego poza ostatnie 20 lat przed zlozeniem wniosku o przyznanie emerytury.
Wprowadzenie tych zasad ma szczegolnie duze znaczenie po wejsciu naszego kraju do Unii Europejskiej, poniewaz zwiekszy sie wowczas ilosc osob podlegajacych ubezpieczeniom nie tylko w Polsce, ale i poza jej granicami.
Art. 21 ust. 1 pkt 1 Podstawa wymiaru renty - w wysokosci uwzgledniajacej rewaloryzacje oraz wszystkie kolejne waloryzacje przypadajace w okresie nastepujacym po ustaleniu prawa do renty, z zastrzezeniem art. 15 ust. 5, albo (...) Oznacza to, ze jesli do obliczen emerytury zainteresowany zglosi podstawe wymiaru przyslugujacej mu renty, wskaznik jej wysokosci nie moze przekroczyc 250 proc.
Przepis ten bedzie mial zastosowanie przede wszystkim, jesli dana osoba pobiera rente wypadkowa ustalona od wyzszego wskaznika.

Wiecej obowiazkow, troche uproszczen

DEFINICJE

Podstawa wymiaru emerytury lub renty

Podstawe wymiaru emerytury lub renty obliczanej wedlug starych zasad, obowiazujacych wiekszosc odchodzacych na swiadczenia w najblizszych latach, stanowi przecietna podstawa wymiaru skladki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Jest ona ustalana z kolejnych 10 lat kalendarzowych, wybranych z ostatnich 20 lat kalendarzowych poprzedzajacych bezposrednio rok, w ktorym zgloszono wniosek o emeryture lub rente, albo 20 lat kalendarzowych dowolnie wybranych z calego okresu podlegania ubezpieczeniu, przypadajacego przed rokiem zgloszenia wniosku.

Kwota bazowa

Kwota bazowa jest okreslona wielkosc w zlotych i groszach, ustalana w przyjetej relacji do wysokosci przecietnego wynagrodzenia miesiecznego w gospodarce narodowej, pomniejszonego o skladki emerytalne, rentowe i chorobowe potracone ubezpieczonym. Aktualnie wynosi 1829,24 zl. Ma wplyw na wysokosc podstawy wymiaru swiadczenia oraz czesci socjalnej emerytury lub renty z tytulu niezdolnosci do pracy.

Okresy skladkowe

Okresami skladkowymi sa wymienione w art. 6 ustawy okresy ubezpieczenia i oplacania skladek ubezpieczeniowych, uwzgledniane podczas obliczenia wysokosci swiadczen w korzystniejszym wymiarze wynoszacym 1,3 proc. podstawy wymiaru za kazdy rok.

Okresy nieskladkowe

Okresami nieskladkowymi sa wymienione w art. 7 ustawy inne okresy zycia ubezpieczonego, uwzgledniane podczas ustalania wysokosci swiadczen w wymiarze 0,7 proc. podstawy wymiaru za kazdy rok.

Kapital poczatkowy

Kapital poczatkowy, wedlug zalozen nowego systemu ubezpieczen spolecznych, ma stanowic dla osob urodzonych po 1948 r. swoista rekompensate za skladki wplacone do funduszow ubezpieczeniowych przed 1999 r., czyli przed wejsciem w zycie pakietu ustaw wprowadzajacych nowy system emerytalny. Kapital zapisany na koncie ubezpieczonego zwiekszy jego przyszla emeryture.

Druga grupa waznych zmian objela ustawe z 13 pazdziernika 1998 r. o systemie ubezpieczen spolecznych (Dz. U. nr 137, poz. 887 z pozn. zm.). Czesc z nich dotyczy bezposrednio obecnych emerytow, czesc zas osob, ktore dopiero sie nimi stana. Nowelizacja polega glownie na poszerzeniu obowiazku ubezpieczenia i oplacania skladek, uproszczeniu niektorych kontaktow platnikow skladek z ZUS i zmianie zasad egzekucji naleznosci skladkowych.

UMOWY O DZIELO TEZ OSKLADKOWANE

Najwazniejsza nowoscia jest objecie obowiazkowymi ubezpieczeniami spolecznymi umow o dzielo zawartych przez emeryta lub renciste z wlasnym pracodawca. Dotyczy to rowniez sytuacji, gdy w ramach takiej umowy wykonywana jest praca na rzecz pracodawcy, z ktorym osoby te pozostaja w stosunku pracy (art. 9 ust. 4b ustawy o s. u. s.). W poprzednim stanie prawnym regula ta obejmowala tylko umowy agencyjne, zlecenia lub inne, wobec ktorych zgodnie z kodeksem cywilnym maja zastosowanie przepisy dotyczace zlecenia. Osoby pobierajace wspomniane swiadczenia nie musialy wiec oplacac skladek od umow o dzielo. Zgodnie z wyjasnieniami ZUS z 18 czerwca 2004 r. nowe zasady stosuje sie, poczawszy od umow zawartych w dniu wejscia w zycie noweli, tj. od 1 lipca 2004 r.

ZAPAMIETAJ!

Jezeli bedac emerytem zawarles do konca czerwca 2004 r. umowe o dzielo z wlasnym pracodawca, nadal nie podlegasz z tego tytulu ubezpieczeniom, az do momentu zakonczenia lub wygasniecia tej umowy.

Od 1 lipca 2004 r. zmianie ulegla takze tresc art. 12 ust. 2 ustawy o s. u. s., ktory wylaczal z ubezpieczenia wypadkowego m.in. funkcjonariuszy Sluzby Celnej. Osoby te podlegaja teraz wspomnianemu ubezpieczeniu na ogolnych zasadach, co oznacza, ze maja prawo do swiadczen okreslonych w ustawie z 30 pazdziernika 2002 r. o ubezpieczeniu spolecznym z tytulu wypadkow przy pracy i chorob zawodowych (Dz. U. nr 199, poz. 1673 z pozn. zm.). Skladki za te grupe osob finansowane sa przez ich platnikow, tj. dyrektora izby celnej oraz ministra wlasciwego ds. finansow publicznych. Dzieki tej zmianie funkcjonariusze uzyskali pelna ochrone z zakresu swiadczen zwiazanych z wypadkami i chorobami majacymi zwiazek z pelniona sluzba.

ODSETKI POWYZEJ 6,60

W wyniku nowelizacji podwyzszono kwote, od ktorej nie nalicza sie odsetek za zwloke. Stosownie do art. 23 ust. 1a ustawy o s. u. s. nie ma potrzeby obliczania odsetek, jesli ich wysokosc nie przekracza 6,60 zl (poprzednio 2,00 zl). Regula ta obowiazuje rowniez w razie nieprzekazania w terminie skladek do otwartego funduszu emerytalnego z przyczyn lezacych po stronie ZUS (art. 47 ust. 10i ustawy). Jezeli przyczyna ta lezy po stronie platnika lub instytucji obslugujacej wplaty, naliczana jest tzw. oplata dodatkowa, do ktorej odpowiednie zastosowanie maja powyzsze wyjasnienia.

ZAPAMIETAJ!

Nie musisz naliczac karnych odsetek, jesli ich wysokosc nie przekroczy 6,60 zl.

Modyfikacji ulegl tez art. 24 ust. 2 ustawy. Z wykazu skladnikow podlegajacych sciagnieciu w trybie przepisow o postepowaniu egzekucyjnym w administracji lub egzekucji sadowej usunieto oplate prolongacyjna. Ustalana jest ona w razie zawarcia ukladu ratalnego lub odroczenia terminu platnosci skladek. Jezeli platnik nie oplaci ich w terminie wraz z oplata, odpowiednia umowa zostaje zerwana. To z kolei oznacza, ze od zaleglosci nalezne beda odsetki karne, a nie oplata prolongacyjna.

Kolejne zmiany z tego zakresu dotycza biegu terminu przedawnienia. Nowa tresc ust. 5b w art. 24 ustawy informuje, ze bieg terminu ulega zawieszeniu od dnia podjecia pierwszej czynnosci zmierzajacej do wyegzekwowania naleznosci z tytulu skladek do momentu zakonczenia postepowania egzekucyjnego. O podjeciu tej czynnosci dluznik musi zostac powiadomiony.

Zupelnie nowy w art. 24 ust. 5e wprowadza zasade zawieszania biegu terminu przedawnienia, jesli ustalenie danego zobowiazania jest uzaleznione od wczesniejszego podjecia rozstrzygniecia przez inny organ lub sad. Bieg terminu zostaje zawieszony na czas rozstrzygniecia, przy czym nie dluzej niz na 2 lata.

Dodany do art. 26 ust. 5a stanowi z kolei uzupelnienie istniejacego wczesniej przepisu zobowiazujacego dluznika do wyjawienia majatku. Mowi on, ze wyjawienie to nastepuje w formie oswiadczenia skladanego pod rygorem odpowiedzialnosci karnej, o ktorej dluznik powinien zostac poinformowany przed zlozeniem oswiadczenia.

Ponadto niektore przepisy ustawy o s. u. s. rozszerzono na malzonka. Dotyczy to m.in.:

  • art. 26 ust. 6 pkt 1 mowiacego o tym, ze z zadaniem wyjawienia majatku ZUS moze wystapic rowniez wobec malzonka dluznika,
  • art. 27 ust. 1 stanowiacego, iz naleznosci z tytulu skladek moga zostac zabezpieczone ustawowym prawem zastawu na wszystkich rzeczach ruchomych i zbywalnych prawach majatkowych, bedacych wlasnoscia dluznika oraz wspolwlasnoscia laczna jego i malzonka,
  • art. 28 ust. 3 pkt 3 wyjasniajacego, ze calkowita niesciagalnosc mogaca byc powodem umorzenia naleznosci z tytulu skladek wystepuje m.in. wowczas, gdy nastapilo zaprzestanie prowadzenia dzialalnosci przy jednoczesnym braku majatku, z ktorego mozna egzekwowac zadluzenie, malzonka, nastepcow prawnych lub mozliwosci przeniesienia odpowiedzialnosci na osoby trzecie w rozumieniu przepisow ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. nr 137, poz. 926, z pozn. zm.).

W wyniku nowelizacji wprowadzono do ustawy systemowej regulacje okreslajace termin zwrotu nienaleznie oplaconych skladek oraz zasady ich oprocentowania (art. 24 ust. 6d i 6e). Organ rentowy powinien zwrocic nadplate w ciagu 30 dni od momentu otrzymania stosownego wniosku od platnika. Jezeli nie zmiesci sie w tym terminie, ma obowiazek naliczyc i wyplacic dodatkowe oprocentowanie (od dnia zlozenia wniosku) odpowiadajace wysokosci odsetek za zwloke pobieranych od zaleglosci podatkowych.

KONTO UBEZPIECZONEGO

Istotna zmiana z punktu widzenia osob ubezpieczonych jest zapis mowiacy o tym, ze na koncie prowadzonym przez ZUS ewidencjonuje sie m.in. informacje o zwaloryzowanej wysokosci naleznych skladek na otwarty fundusz emerytalny, ktore ulegly przedawnieniu. W mysl art. 40 ust. 1b ustawy o s. u. s. dotyczy to jednak tylko osob niebedacych platnikami skladek. Takie sformulowanie ma na celu zabezpieczenie interesow wspomnianej grupy ubezpieczonych, gdy platnik nie oplaci za nich skladek naleznych funduszowi. Oznacza ono bowiem, ze rowniez przedawnione skladki beda uwzgledniane (wraz z waloryzacja) przy ustalaniu emerytury z I filara.

Nowelizacja objela takze art. 50 ustawy o s. u. s. W jej wyniku doprecyzowano pojecie "adres", na ktory bedzie wysylana informacja z ZUS, oraz sposob postepowania ubezpieczonych w razie stwierdzenia nieprawidlowosci danych wykazanych w otrzymanym druku.

Ten drugi temat reguluja nowe ust. 2e - 2o. Zgodnie z ich trescia pierwszym krokiem powinno byc wystapienie do platnika skladek z wnioskiem o sprostowanie danych przekazanych do organu rentowego lub ewentualne przeslanie brakujacych dokumentow. Platnik z kolei, w ciagu 60 dni od otrzymania wniosku, musi poinformowac o wyniku przeprowadzonego postepowania. Jezeli stwierdzi bledy, dokonuje korekty wadliwych dokumentow lub sklada brakujace.

Jesli platnik nie uwzgledni wniosku (np. z powodu niestwierdzenia bledow w przekazywanej dokumentacji) lub jezeli juz nie istnieje, mozemy zwrocic sie do ZUS o przeprowadzenie postepowania wyjasniajacego. Przedkladamy wowczas dokumenty potwierdzajace wysokosc podstawy wymiaru skladek oraz kopie otrzymanej z tego organu informacji. W mysl zapisow ustawy postepowanie to powinno zakonczyc sie nie pozniej niz w ciagu 3 miesiecy od wplywu wniosku. Jedynie w sytuacjach szczegolnie skomplikowanych organ rentowy ma na to 6 miesiecy. Szerzej temat ten omowimy w jednym z kolejnych dodatkow.

ZAPAMIETAJ!

Sprawdzaj dane wykazywane w informacjach o stanie twojego konta przesylanych przez ZUS. Gdy stwierdzisz nieprawidlowosci, wszczynaj postepowanie reklamacyjne. Zanizenie skladek odbije sie na wysokosci twojego swiadczenia emerytalnego.

MNIEJ BIUROKRACJI

W tym zakresie do art. 41 ustawy o s. u. s. dodano ust. 6a i 6b oraz znowelizowano tresc art. 48b. Pierwszy z przywolanych przepisow mowi, iz od 1 lipca nie ma potrzeby korygowania danych zawartych w imiennych raportach miesiecznych, jesli stwierdzona przez platnika lub ZUS roznica w podstawie wymiaru skladek nie przekracza 2,20 zl. Zmiana ta powinna spowodowac zmniejszenie liczby skladanych formularzy ubezpieczeniowych. Dotychczas nawet niewielkie roznice w podstawie powodowaly koniecznosc przygotowania i zlozenia drukow korygujacych, ktore musialy byc przetworzone przez organ rentowy.

ZAPAMIETAJ!

Nie musisz korygowac imiennych raportow miesiecznych, jesli stwierdzona roznica w podstawie wymiaru skladek wynosi nie wiecej niz 2,20 zl.

Druga ze wspomnianych zmian przyznaje ZUS prawo do sporzadzania oraz korygowania z urzedu rowniez dokumentow wyrejestrowujacych z ubezpieczen spolecznych zarowno platnika skladek, jak i osob ubezpieczonych. W jej wyniku rozszerzono takze katalog drukow, ktore platnik powinien zlozyc powtornie, jesli nie zostaly zidentyfikowane w systemie informatycznym. Obowiazek ten obejmuje tez dokumenty rozliczeniowe (raporty i deklaracje).

Na podstawie art. 48b ust. 4 ustawy organ rentowy moze z urzedu wprowadzac i korygowac dane bezposrednio na prowadzonych przez siebie kontach ubezpieczonych lub platnikow skladek. O wprowadzonych korektach musi jednak powiadomic zainteresowanych.

POZOSTALE ZMIANY

Ustawa nowelizujaca wprowadzila od 1 lipca 2004 r. jeszcze inne zmiany, ktore przedstawiamy w tabeli nr 6.

Zmiany objely rowniez art. 84 ustawy, regulujacy zasady zwrotu nienaleznie pobranych swiadczen z ubezpieczen spolecznych. Najistotniejsza z nich jest przedluzenie do 10 lat (poprzednio 5) terminu, po jakim ulegaja one przedawnieniu. Wprowadzono tez, identycznie jak przy skladkach, obowiazek zawarcia umowy o rozlozenie splaty naleznosci na raty lub jej odroczenie. W razie przyznania jednej z tych ulg nie nalicza sie odsetek za zwloke.

O kolejnych nowelizacjach ustaw o systemie ubezpieczen spolecznych i o emeryturach i rentach z FUS, bedacych przedmiotem obecnego posiedzenia Sejmu, bedziemy sukcesywnie informowac.

Poradnik przygotowal

STANISLAW MAJKOWSKI

Tab. 2. Porownanie starej i aktualnej tresci art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z FUS

Brzmienie art. 29 przed nowelizacja Tresc obowiazujaca od 1 lipca 2004 r.
Ubezpieczeni urodzeni przed dniem 1 stycznia 1949 r., bedacy pracownikami, ktorzy nie osiagneli wieku emerytalnego okreslonego w art. 27 pkt 1, moga przejsc na emeryture:
1) kobieta - po osiagnieciu wieku 55 lat, jezeli ma co najmniej 30-letni okres skladkowy i nieskladkowy albo jezeli ma co najmniej 20-letni okres skladkowy i nieskladkowy oraz zostala uznana za calkowicie niezdolna do pracy,
2) mezczyzna - po osiagnieciu wieku 60 lat, jezeli ma co najmniej 25-letni okres skladkowy i nieskladkowy oraz zostal uznany za calkowicie niezdolnego do pracy.
1. Ubezpieczeni urodzeni przed dniem 1 stycznia 1949 r., ktorzy nie osiagneli wieku emerytalnego okreslonego w art. 27 pkt 1, moga przejsc na emeryture:
1) kobieta - po osiagnieciu wieku 55 lat, jezeli ma co najmniej 30-letni okres skladkowy i nieskladkowy albo jezeli ma co najmniej 20-letni okres skladkowy i nieskladkowy oraz zostala uznana za calkowicie niezdolna do pracy,
2) mezczyzna - po osiagnieciu wieku 60 lat, jezeli ma co najmniej 25-letni okres skladkowy i nieskladkowy oraz zostal uznany za calkowicie niezdolnego do pracy.
2. Emerytura, o ktorej mowa w ust. 1, przysluguje ubezpieczonym, ktorzy:
1) ostatnio, przed zgloszeniem wniosku o emeryture, byli pracownikami
oraz
2) w okresie ostatnich 24 miesiecy podlegania ubezpieczeniu spolecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym pozostawali w stosunku pracy co najmniej przez 6 miesiecy, chyba ze w dniu zgloszenia wniosku o emeryture sa uprawnieni do renty z tytulu niezdolnosci do pracy.
3. Spelnienia warunkow, o ktorych mowa w ust. 2, nie wymaga sie od ubezpieczonych, ktorzy przez caly wymagany okres, o ktorym mowa w ust. 1 pkt 1 i 2, podlegali ubezpieczeniu spolecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytulu pozostawania w stosunku pracy.

Tab. 3. Zmiany zasad przeprowadzania waloryzacji

Znowelizowany przepis ustawy o emeryturach i rentach z FUS Tresc dotychczasowa Aktualne brzmienie
Art. 173 ust. 4 Pierwszej waloryzacji kapitalu poczatkowego dokonuje sie od 1 czerwca 1999 r. poprzez pomnozenie tego kapitalu wskaznikiem wzrostu przecietnego wynagrodzenia z pierwszego kwartalu 1999 r., pomniejszonego o naliczone i potracone od ubezpieczonego skladki na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i chorobowe, w stosunku do przecietnego wynagrodzenia z drugiego kwartalu 1998 r. Pierwszej waloryzacji kapitalu poczatkowego dokonuje sie od dnia 1 czerwca 2000 r. przez pomnozenie tego kapitalu wskaznikiem wzrostu przecietnego wynagrodzenia z 1999 r., pomniejszonego o naliczone i potracone od ubezpieczonego skladki na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i chorobowe, w stosunku do przecietnego wynagrodzenia za 1998 r.
Art. 173 ust. 5 Drugiej waloryzacji przeprowadzanej od 1 wrzesnia 1999 r. oraz kolejnych dokonuje sie na zasadach okreslonych w art. 25 ust. 3-6. Drugiej waloryzacji przeprowadzanej od dnia 1 czerwca 2001 r. dokonuje sie na zasadach okreslonych w art. 25 ust. 3-5, 9 i 10 oraz w art. 25a.
Art. 173 ust. 5a W poprzedniej wersji ustawy nie wystepowal. Trzeciej waloryzacji przeprowadzanej od dnia 1 czerwca 2002 r. oraz kolejnych dokonuje sie na zasadach okreslonych w art. 25 ust. 3-8 i 10 oraz w art. 25a.
Art. 173 ust. 6a W poprzedniej wersji ustawy nie wystepowal. W wyniku przeprowadzonej waloryzacji kapital poczatkowy nie moze ulec obnizeniu.

Tab. 4. Staz ubezpieczeniowy w kapitale poczatkowym

Przepis ustawy o emeryturach i rentach z FUS objety nowelizacja Brzmienie dotychczasowe Tresc po zmianach
Art. 174 ust. 2 Przy ustalaniu kapitalu poczatkowego przyjmuje sie przebyte przed dniem wejscia w zycie ustawy okresy skladkowe, o ktorych mowa w art. 6, i okresy nieskladkowe, o ktorych mowa w art. 7, w wymiarze nie wiekszym niz okreslony w art. 5 ust. 2. Przepisy art. 5 ust. 2a stosuje sie odpowiednio. Przy ustalaniu kapitalu poczatkowego przyjmuje sie przebyte przed dniem wejscia w zycie ustawy:
1) okresy skladkowe, o ktorych mowa w art. 6,
2) okresy nieskladkowe, o ktorych mowa w art. 7 pkt 5,
3) okresy nieskladkowe, o ktorych mowa w art. 7 pkt 1-4 i 6-12, w wymiarze nie wiekszym niz okreslony w art. 5 ust. 2.
Art. 174 ust. 3a Dodany w wyniku nowelizacji. Przepis art. 17 ust. 1 stosuje sie odpowiednio, jezeli nie mozna ustalic podstawy wymiaru kapitalu poczatkowego w mysl art. 15 ust. 1 dla ubezpieczonego urodzonego przed dniem 31 grudnia 1968 r. z powodu nauki w szkole wyzszej, o ktorej mowa w art. 7 pkt 9.

Tab. 5. Stare i nowe przepisy dotyczace kapitalu poczatkowego rencisty

Przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS objety nowelizacja Brzmienie dotychczasowe Tresc po zmianach
Art. 174 ust. 4 Do obliczenia kapitalu poczatkowego dla osoby majacej ustalone prawo do renty z tytulu niezdolnosci do pracy przyjmuje sie podstawe wymiaru renty przyjeta w decyzji ustalajacej prawo do swiadczenia po raz pierwszy lub ponownie ustalajacej wysokosc renty bez uwzglednienia waloryzacji tej podstawy. W przypadku gdy renta przyznana zostala przed dniem 15 listopada 1991 r., do ustalenia kapitalu poczatkowego przyjmuje sie podstawe wymiaru ustalona w wyniku rewaloryzacji, chyba ze po tej dacie ponownie byla ustalana jej wysokosc. Do obliczenia kapitalu poczatkowego dla osoby majacej ustalone prawo do renty z tytulu niezdolnosci do pracy przyjmuje sie, na jej wniosek, wskaznik wysokosci podstawy wymiaru renty przyjety w decyzji ustalajacej prawo do renty po raz pierwszy lub ponownie ustalajacej jej wysokosc. W przypadku gdy renta zostala przyznana przed dniem 15 listopada 1991 r. do ustalenia kapitalu poczatkowego przyjmuje sie wskaznik wysokosci podstawy wymiaru ustalony w wyniku rewaloryzacji, chyba ze po tej dacie ponownie byla ustalana jego wysokosc.

Tab. 6. Wykaz pozostalych zmian waznych dla platnikow skladek

Znowelizowany przepis ustawy o s.u.s Istota zmiany
Art. 18 ust. 1 oraz 13 W artykule tym usuniety zostal ust. 13 okreslajacy podstawe skladek dla pracownikow, ktorych wynagrodzenia finansowane sa z FGSP. Spowodowalo to koniecznosc zmiany ust. 1, ktory odwolywal sie w swej tresci do wspomnianego przepisu. Dzieki temu ujednolicone zostaly zasady ustalania podstawy wymiaru skladek na ubezpieczenia spoleczne za pracownikow.
Art. 25 Celem tej zmiany bylo zachowanie zasady, ze calosc skladek jest wylaczona z postepowania ukladowego. ZUS moze wyrazic zgode na objecie tym postepowaniem naleznosci z tytulu skladek finansowanych przez ich platnika.
Art. 68 ust. 1 pkt 2a Do wykazu obowiazkow spoczywajacych na ZUS dodano punkt nakazujacy wystawianie osobom uprawnionym do swiadczen emerytalno-rentowych imiennych legitymacji, potwierdzajacych status emeryta lub rencisty.
Art. 68 ust. 3 i 4 Wspomniane wyzej legitymacje wystawiane beda takze osobom uprawnionym do emerytur lub rent wyplacanych przez ZUS w ramach zadan zleconych na podstawie odrebnych przepisow (np. renta socjalna). Z kolei ust. 4 zobowiazuje wlasciwego ministra do wydania rozporzadzenia wykonawczego, okreslajacego wzor dokumentu oraz zasady jego wystawiania.
Art. 77 ust. 4 Zgodnie z jego trescia ZUS ma obowiazek zwrotu kosztow przejazdu osobom wezwanym do osobistego stawiennictwa w sprawach swiadczen z ubezpieczen spolecznych i innych wyplacanych przez ten organ. Szczegolowe zasady obowiazujace w tym zakresie zostana okreslone przez wlasciwego ministra.
Art. 83 ust. 4 Przepis ten wprowadza zasade, ze od decyzji w sprawach o umorzenie naleznosci z tytulu skladek na ubezpieczenia spoleczne nie przysluguje odwolanie. Poprzednio obejmowal on tylko decyzje przyznajace swiadczenie w drodze wyjatku lub odmawiajace jego przyznania.
Art. 83 ust. 6 i 7 Wydluzeniu z 14 do 30 dni ulegl termin, jaki ZUS ma na ponowne rozpatrzenie sprawy, jesli zostanie wniesione odwolanie od wydanej decyzji, i ewentualne przekazanie do sadu wraz z uzasadnieniem.

Patrz inne czesci poradnika

| ISO-Latin2 |   
| Rzeczpospolita | Archiwum | Serwis Ekonomiczny | Serwis Prawny | Cennik | Regulamin | Serwis WAP | Prenumerata
| Reklama | English/Deutsch | O nas | Praca i staze | Zglaszanie uwag | Kontakt |
© Copyright by Presspublica Sp. z o.o.