PORADNIK EMERYTALNY "RZECZPOSPOLITEJ" 2004

Czesc III (data wydania: 22.07.2004)

przygotowal: Stanislaw Majkowski

Praca na emeryturze

Korzysci i ograniczenia w zatrudnianiu emerytow i rencistow

Spis tresci:


KORZYSCI EMERYTA I RENCISTY

  • Utrzymanie kontaktu z zakladem pracy
  • Podwyzszenie emerytury przez doliczenie nowych okresow pracy
  • Mozliwosc zwiekszenia swiadczenia w wyniku obliczenia go od nowej wyzszej podstawy
  • Swiadomosc przydatnosci dla firmy

KORZYSCI PRACODAWCY ZATRUDNIAJACEGO EMERYTOW I RENCISTOW

  • Mozliwosc korzystania z dlugoletniego doswiadczenia sprawdzonego pracownika i znajomosci przez niego zakladu pracy
  • Ograniczenie kosztow pracy przy odpowiednim doborze umowy wiazacej strony

W poradniku wyjasniamy:

  • Ktorzy emeryci, rencisci oraz inwalidzi moga pracowac?
  • Kto moze zarabiac bez ograniczen, a kogo obowiazuja limity i jakie?
  • Kiedy swiadczenie pracujacego emeryta lub rencisty zostanie zawieszone, a kiedy zmniejszone i o ile?
  • Jakie skladniki przychodu nie sa oskladkowane?
  • Czy zasady laczenia dochodow z pracy z emerytura lub renta zostana zmienione?

Szacuje sie, ze w Polsce pracuje okolo 1,1 mln emerytow i rencistow, z tego poza rolnictwem indywidualnym ponad 510 tys. Z tej grupy okolo 110 tys. osob pracuje na wlasny rachunek, prawie 160 tys. wykonuje prace na pelnym etacie, a 240 tys. jest zatrudnionych w niepelnym wymiarze czasu pracy.

Pracodawcy chca na ogol dalej zatrudniac bylych pracownikow posiadajacych dlugoletnie doswiadczenie lub wysokie kwalifikacje zawodowe.

Emeryci i rencisci czesto chca lub musza dorabiac do niskich swiadczen. Przypomnijmy tu, ze wedlug danych Zakladu Ubezpieczen Spolecznych wysokosc najnizszej emerytury wynosi obecnie 562,58 zl, renty z tytulu niezdolnosci do pracy - 432,74 zl., a renty socjalnej - 472,57 zl.

Kto moze pracowac, kogo mozna zatrudnic

Podjecie pracy emerytowi i renciscie moze ograniczyc zly stan zdrowia, znajdujacy formalny wyraz w uznaniu go za inwalide, osobe niezdolna do pracy lub osobe niepelnosprawna. Warto wiec wyjasnic znaczenie tych terminow, aczkolwiek praktyka daleko odbiega od ustawowych regulacji.

W prawie pracy i zabezpieczenia spolecznego funkcjonuja rozne okreslenia stanu zdrowia osoby, powodujacego zmniejszona zdolnosc do wykonywania przez nia zatrudnienia. Sa nimi rozne grupy inwalidztwa, rodzaje niezdolnosci do pracy i kategorie niepelnosprawnosci.

STARE ORZECZENIA NADAL WAZNE

Przez dziesiatki lat w powojennej Polsce funkcjonowalo pojecie "inwalidztwo", wprowadzone przez przepisy dekretu z 25 czerwca 1954 r. wraz z nowym systemem emerytalno-rentowym, a nastepnie przejete przez ustawe z 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracownikow i ich rodzin (Dz. U. nr 40, poz. 267 z pozn. zm.).

Przewidywala ona trzy grupy inwalidztwa:

  • do I grupy mogly byc zaliczone osoby calkowicie niezdolne do pracy i samodzielnej egzystencji, co oznaczalo koniecznosc korzystania ze stalej pomocy innej osoby,
  • orzeczenie o inwalidztwie II grupy mogly uzyskac osoby calkowicie niezdolne do pracy,
  • za inwalidow III grupy uznawano osoby czesciowo niezdolne do pracy.

Obowiazujaca ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczen Spolecznych (Dz. U. z 2004 r. nr 39, poz. 353 z pozn. zm.) zamiast inwalidztwa wprowadzila okreslenie: "niezdolnosc do pracy". Jednak nie oznaczalo to utraty waznosci orzeczen dawnych komisji do spraw inwalidztwa i zatrudnienia. Zgodnie z przepisami art. 12 ustawy, osoba niezdolna do pracy jest ta, ktora calkowicie lub czesciowo utracila zdolnosc do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawnosci organizmu i nie rokuje odzyskania tej zdolnosci po przekwalifikowaniu.

Ustawa stanowi tez, ze calkowicie niezdolna do pracy jest osoba, ktora utracila zdolnosc do wykonywania jakiejkolwiek pracy. Ale za taka - na mocy art. 13 ust. 4 ustawy - moze byc rowniez uznana osoba zdolna do pracy wylacznie w warunkach okreslonych w przepisach o rehabilitacji zawodowej i spolecznej oraz zatrudnianiu osob niepelnosprawnych. Czesciowo niezdolna do pracy jest osoba, ktora w stopniu znacznym utracila zdolnosc do pracy zgodnej z kwalifikacjami. Nie dla wszystkich sa to kryteria zrozumiale.

Trwala niezdolnosc do pracy orzeka sie, jesli wedlug wiedzy medycznej nie ma szans na odzyskanie przez badanego zdolnosci do pracy. Jezeli takie szanse sa, to nalezy orzec okresowa niezdolnosc do pracy (art. 13 ustawy). Kolejny przepis tego artykulu definiuje pojecie "niezdolnosc do samodzielnej egzystencji" jako koniecznosc stalej lub dlugotrwalej opieki i pomocy innej osoby w zaspokajaniu podstawowych potrzeb zyciowych.

TRZY GRUPY INWALIDOW

  • I grupie inwalidztwa - uwaza sie obecnie za calkowicie niezdolne do pracy oraz samodzielnej egzystencji,
  • II grupie inwalidow - uwaza sie za calkowicie niezdolne do pracy,
  • III grupie inwalidztwa - uwaza sie za czesciowo niezdolne do pracy (patrz tab. 2).

STOPNIOWANA NIEPElNOSPRAWNOSC

Ustawa z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i spolecznej oraz zatrudnianiu osob niepelnosprawnych (Dz. U. nr 123, poz. 776 z pozn. zm.) w art. 3 wprowadzila trzy stopnie niepelnosprawnosci: znaczny, umiarkowany i lekki.

Do znacznego stopnia niepelnosprawnosci, zgodnie z art. 4 ustawy, zalicza sie osoby niezdolne do pracy z powodu naruszenia sprawnosci organizmu lub zdolne do pracy w warunkach pracy chronionej (w zakladzie pracy chronionej lub zakladzie aktywnosci zawodowej). Osoby takie musza wymagac stalej lub dlugotrwalej pomocy w zwiazku z niezdolnoscia do samodzielnej egzystencji. Umiarkowany stopien niepelnosprawnosci oznacza, ze osoba majaca zmniejszona sprawnosc organizmu jest niezdolna do pracy lub moze pracowac w warunkach pracy chronionej. Ponadto wymaga czasowej lub okresowej pomocy z powodu ograniczonej mozliwosci samodzielnej egzystencji.

Orzeczenie znacznego lub umiarkowanego stopnia niepelnosprawnosci nie wyklucza podejmowania zatrudnienia u pracodawcy nie zapewniajacego warunkow pracy chronionej (art. 4 ust. 5 ustawy). Konieczna jest do tego pozytywna opinia inspekcji pracy o przystosowaniu stanowiska do potrzeb osoby niepelnosprawnej.

Lekki stopien niepelnosprawnosci ogranicza mozliwosci osoby z naruszona sprawnoscia organizmu, wykonywania wybranego przez nia zatrudnienia, dostepnego dla majacych pelna sprawnosc psychiczna i fizyczna. Lekki stopien niepelnosprawnosci oznacza takze, ze osoba ta moze samodzielnie egzystowac, jesli bedzie wyposazona w wymagane przedmioty ortopedyczne, srodki pomocnicze lub techniczne.

Przez niezdolnosc do samodzielnej egzystencji ustawa rozumie naruszenie sprawnosci organizmu w stopniu uniemozliwiajacym zaspokajanie bez pomocy innych osob podstawowych potrzeb zyciowych (w zakresie samoobslugi, poruszania sie, komunikowania sie).

Decyzja lekarza orzecznika ZUS o calkowitej niezdolnosci do pracy i niezdolnosci do samodzielnej egzystencji traktowana jest tak samo jak orzeczenie o znacznym stopniu niepelnosprawnosci. Orzeczenie o calkowitej niezdolnosci do pracy jest rownowazne orzeczeniu o umiarkowanym stopniu niepelnosprawnosci, a o czesciowej niezdolnosci do pracy oraz celowosci przekwalifikowania - orzeczeniu lekkiego stopnia niepelnosprawnosci (art. 5 ustawy o rehabilitacji zawodowej i spolecznej oraz zatrudnieniu osob niepelnosprawnych).

Dawniej ustalona i aktualna I grupa inwalidztwa oraz stala lub dlugotrwala niezdolnosc do pracy w gospodarstwie rolnym polaczona z prawem do zasilku pielegnacyjnego odpowiada znacznemu stopniowi niepelnosprawnosci, II grupa inwalidztwa - umiarkowanemu stopniowi niepelnosprawnosci, a III grupa inwalidztwa i niezdolnosc do pracy w gospodarstwie rolnym bez prawa do zasilku pielegnacyjnego - lekkiemu stopniowi niepelnosprawnosci (art. 62 ustawy).

SZANSE ZATRUDNIENIA OKRESLA RYNEK, A NIE USTAWA

Orzeczenia nie ograniczaja formalnych uprawnien do podjecia lub kontynuowania pracy. Byloby to zreszta niezgodne z trescia art. 65 konstytucji, ktory kazdemu zapewnia wolnosc wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy. Nawet uznanie kogos za calkowicie niezdolnego do pracy, a nawet do samodzielnej egzystencji, nie oznacza, ze nie moze on zatrudnic sie w ramach stosunku pracy lub swiadczyc pracy na podstawie umowy cywilnoprawnej.

PRACOWAC MOZE KAZDY

Pracownicy oraz ich pracodawcy musza miec jednak swiadomosc wszystkich skutkow podjecia dzialalnosci zarobkowej, m. in.:

  • negatywnego wplywu zatrudnienia, podjetego wbrew zaleceniom lekarskim, na ich stan zdrowia,
  • reakcji lekarzy orzecznikow lub komisji na informacje o lekcewazeniu wskazan lekarskich przy ubieganiu sie o przedluzenie okresu niezdolnosci do pracy lub niepelnosprawnosci,
  • ograniczen wysokosci zarobkow z powodu pobierania emerytury lub renty.

Orzeczenia o niezdolnosci do pracy lub niepelnosprawnosci wydawane sa zgodnie z wymaganiami prawa i wiedzy medycznej, wiec ich adresaci maja moralny, a nieraz i prawny obowiazek respektowania zalecen lekarskich. Powinny byc ponadto ujawnione lekarzowi badajacemu kandydata do pracy. Postepowanie niezgodne z tymi zasadami moze spowodowac rowniez pewne sankcje dla pracodawcow.

WAZNE DLA PRACUJACYCH RENCISTOW INWALIDOW

Wprawdzie nie bedzie weryfikacji rent w wersji zapowiadanej w programie Jerzego Hausnera i projekcie ustawy wycofanym przez rzad z Sejmu, nie oznacza to jednak, ze wszyscy pobierajacy renty z tytulu niezdolnosci do pracy moga spac spokojnie. Weryfikacja uprawnien do tych swiadczen moze odbywac sie bez nowej ustawy. Wystarcza regulacje zawarte w art. 126 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, oraz akty wykonawcze do tej ustawy, dotyczace orzekania o niezdolnosci do pracy do celow rentowych i kierowania przez ZUS na rehabilitacje rentowa.

ZATRUDNIENIE I DOCHODY POD KONTROLA

Mozliwosci laczenia dochodow z pracy z pobieraniem emerytury lub renty reguluje ustawa z 17 grudnia 1998 r. o obowiazkach pracodawcow i innych platnikow skladek oraz emerytow i rencistow (w art. 103 - 106 i 125 - 128, skonkretyzowanych w rozporzadzeniu ministra pracy i polityki socjalnej z 22 lipca 1992 r. w sprawie szczegolowych zasad zawieszania lub zmniejszania emerytury i renty; Dz. U. nr 58, poz. 290 z pozn. zm.). Rozporzadzenie stworzylo tez mechanizm kontroli danych o tych przychodach, bo zobowiazalo urzedy skarbowe do przekazywania ZUS w terminie do konca maja kazdego roku stosownych informacji.

EMERYTURA W ZAWIESZENIU

Ustawa stanowi, ze prawo do emerytury i renty zawiesza sie lub swiadczenie zmniejsza po osiagnieciu okreslonego przychodu z tytulu prowadzenia dzialalnosci podlegajacej obowiazkowi ubezpieczenia spolecznego oraz przychodu z tytulu sluzby.

Przepisu tego nie stosuje sie do emerytow, ktorzy ukonczyli tzw. ustawowy wiek emerytalny, wynoszacy dla kobiet 60 lat, a dla mezczyzn 65 lat. Nawet tu jednak wyplata emerytury zostaje zawieszona, i to bez wzgledu na wysokosc przychodu, jesli pochodzi on z tytulu zatrudnienia kontynuowanego u dotychczasowego pracodawcy bez rozwiazania stosunku pracy trwajacego bezposrednio przed dniem nabycia prawa do emerytury. Bierze sie tu pod uwage dzien okreslony w decyzji o przyznaniu swiadczenia. Zasada ta nie obowiazuje, gdy pracownik emeryt rozwiaze stosunek pracy, a nastepnie nawiaze go ponownie z tym samym pracodawca. Jezeli przechodzacy na emeryture byl zatrudniony w ramach stosunku pracy u wiecej niz jednego pracodawcy, musi rozwiazac stosunek pracy z wszystkimi. Przepis ten dotyczy tylko osob pobierajacych emerytury.

ZAWIESZENIE NA WNIOSEK

Prawo do emerytury, renty z tytulu niezdolnosci do pracy lub renty rodzinnej moze byc zawieszone rowniez na wniosek swiadczeniobiorcy. Wstrzymanie wyplaty renty rodzinnej powodujace ustanie prawa do renty moze nastapic wylacznie na jego wniosek. ZUS nie ma podstaw do potraktowania oswiadczenia o wysokosci uzyskiwanego przychodu lub zawiadomienia o podjeciu zatrudnienia jako wniosku rencisty o wylaczenie go z grona osob uprawnionych do renty rodzinnej. Jak z tego wynika, pisma kierowane do ZUS powinny precyzyjnie okreslac, o co chodzi swiadczeniobiorcy: czy o wylaczenie z kregu uprawnionych do renty, czy tez o zawieszenie lub zmniejszenie czesci renty ze wzgledu na wysokosc uzyskiwanych przychodow.

KTORE PRZYCHODY ZAWIESZAJA LUB ZMNIEJSZAJA

Na zawieszenie lub zmniejszenie emerytur i rent wplywa przychod uzyskany przez emerytow lub rencistow bedacych jednoczesnie:

  • pracownikami, w tym wykonujacymi jednoczesnie umowe zlecenia, umowe agencyjna lub umowe o dzielo na rzecz pracodawcy, z ktorym pozostaja w stosunku pracy,
  • osobami wykonujacymi prace nakladcza (tzw. chalupnikami),
  • czlonkami rolniczych spoldzielni produkcyjnych i spoldzielni kolek rolniczych,
  • osobami wykonujacymi prace na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia albo innej umowy o swiadczenie uslug, do ktorej zgodnie z kodeksem cywilnym stosuje sie przepisy dotyczace zlecenia, oraz osobami z nimi wspolpracujacymi,
  • osobami prowadzacymi pozarolnicza dzialalnosc lub osobami z nimi wspolpracujacymi,
  • osobami wykonujacymi odplatnie prace na podstawie skierowania do pracy, w czasie odbywania kary pozbawienia wolnosci lub tymczasowego aresztowania,
  • zolnierzami zawodowymi lub funkcjonariuszami sluzb mundurowych (Policji, Agencji Bezpieczenstwa Wewnetrznego, Agencji Wywiadu, Panstwowej Strazy Pozarnej, Strazy Granicznej i Sluzby Wieziennej) (art. 104 ustawy).

Zasady zawieszania i zmniejszania wysokosci emerytur i rent nie dotycza emerytow i rencistow osiagajacych honoraria z tytulu dzialalnosci tworczej i artystycznej, inwalidow wojennych oraz inwalidow wojskowych, ktorych niezdolnosc do pracy ma zwiazek ze sluzba wojskowa. Ograniczenia nie obejmuja tez rent rodzinnych po wymienionych inwalidach wojennych lub wojskowych (art. 104 § 5 i art. 146 ustawy).

Stosuje sie je natomiast do osob wylaczonych z obowiazku ubezpieczenia spolecznego w zwiazku z posiadaniem ustalonego prawa do emerytury lub renty albo podleganiem temu obowiazkowi z innego tytulu. Przy ustalaniu przychodu uwzglednia sie takze kwoty pobranych zasilkow: chorobowego, macierzynskiego i opiekunczego oraz kwoty swiadczenia rehabilitacyjnego i wyrownawczego, zasilku wyrownawczego i dodatku wyrownawczego. Do przychodu tego wlicza sie rowniez wynagrodzenia za czas niezdolnosci pracownika do pracy, wyplacane na podstawie art. 92 § 1 kodeksu pracy.

NIE ZAWIESZAJA

Na zawieszanie prawa do swiadczen emerytalno-rentowych nie maja wplywu przychody nieobjete obowiazkowymi ubezpieczeniami spolecznymi, np. z tytulu:

  • darowizn i zapomog,
  • umow o dzielo, praw autorskich i patentowych,
  • wynajmu lub dzierzawy nieruchomosci albo lokali, chyba ze wynajem lub dzierzawa stanowia przedmiot dzialalnosci gospodarczej.

KWOTY GRANICZNE, CZYLI ILE MOZNA ZAROBIC

Kwoty graniczne, czyli wysokosci zarobkow (przychodow) w zlotych, majace wplyw na mozliwosc pobierania swiadczenia w 2004 roku podano w tabeli 4.

Prawodawca przyjal w art. 104 ustawy, ze emerytura lub renta bedzie zmniejszona, gdy swiadczeniobiorca osiaga przychod przekraczajacy 70 proc. przecietnego miesiecznego wynagrodzenia z kwartalu ostatnio ogloszonego dla tych celow przez prezesa GUS. Ograniczenie moze byc rowne kwocie przekroczenia, ale nie wyzsze od tzw. maksymalnej kwoty zmniejszenia, wynoszacej w biezacym roku w zlotych(patrz tab. 5).

130 PROC. - NIE MA EMERYTURY

Uzyskanie przychodu wyzszego niz 130 proc. przecietnej placy powoduje zawieszenie prawa (wstrzymanie wyplaty) do emerytury, renty z tytulu niezdolnosci do pracy oraz renty rodzinnej dla jednej osoby. Uzyskiwanie przychodow nizszych od dolnej kwoty granicznej ZUS nie interesuje.

ROZLICZENIA BIEZACE I PO ROKU

Wymienione rozporzadzenie z 1992 r. w § 3 i 4 zobowiazuje emerytow i rencistow do bezzwlocznego informowania organu rentowego o podjeciu i zaprzestaniu pracy, sluzby lub innej dzialalnosci zarobkowej. W tym zawiadomieniu emeryt lub rencista jednoczesnie wyjasnia, czy zamierza osiagac przychod powodujacy czy niepowodujacy zawieszenia lub zmniejszenia swiadczenia. W zaleznosci od tresci tego oswiadczenia ZUS wyplaca emeryture lub rente w pelnej wysokosci, zmniejsza swiadczenie lub zawiesza jego wyplate.

Ostateczne rozliczenie nastepuje po zakonczeniu roku kalendarzowego i moze przybrac forme rozliczenia miesiecznego lub rocznego. Wybor formy nalezy do swiadczeniobiorcy.

Trzeba przypomniec, ze emeryt lub rencista, ktory nie powiadomil ZUS o osiaganiu przychodu, moze byc zobowiazany do zwrotu nienaleznie pobranych swiadczen za 3 lata poprzedzajace rok wydania decyzji rozliczajacej swiadczenie (art. 138 ust. 5 i 6 ustawy).

FINANSOWANIE SKLADEK

Przewiduje sie nastepujace zasady finansowania skladek na ubezpieczenia spoleczne pracownikow:

  • skladki na ubezpieczenie emerytalne finansuja z wlasnych srodkow w rownych czesciach pracownik i pracodawca,
  • skladki na ubezpieczenia rentowe finansuja z wlasnych srodkow w rownych czesciach pracownik i pracodawca,
  • skladki na ubezpieczenie chorobowe finansuja z wlasnych srodkow sami ubezpieczeni,

Od podanych zasad obowiazuje kilka wyjatkow, ktore dotycza przede wszystkim pracownikow niepelnosprawnych i absolwentow.

PRACA UBEZPIECZONA I OSKLADKOWANA

Ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegaja osoby swiadczace prace na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o swiadczenie uslug, do ktorej zgodnie z kodeksem cywilnym stosuje sie przepisy dotyczace zlecenia, oraz osoby z nimi wspolpracujace. Pod uwage brane sa wszystkie umowy zlecenia, niezaleznie od okresu, na jaki zostaly zawarte (art. 6 ust. 1 pkt 4).

Tak wiec osoba majaca ustawowe prawo do emerytury lub renty wykonujaca umowe zlecenia zawarta z wlasnym pracodawca podlega obowiazkowi ubezpieczenia i oplacania skladek.

Osoba, ktora oprocz wykonywania umowy zlecenia jest rownoczesnie pracownikiem innego pracodawcy niz zleceniodawca, podlega obowiazkowo ubezpieczeniom spolecznym z tytulu stosunku pracy oraz dobrowolnie ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytulu umowy zlecenia. Gdy przystapi dobrowolnie do ubezpieczen emerytalnego i rentowych, podlega rowniez obowiazkowo ubezpieczeniu wypadkowemu z tytulu umowy zlecenia - jezeli praca wykonywana jest w siedzibie lub miejscu prowadzenia dzialalnosci przez zleceniodawce. Od 1 lipca biezacego roku skladke ubezpieczeniowa trzeba oplacac rowniez od umow o dzielo zawieranych aktualnie przez pracodawcow z emerytami i rencistami, bedacymi jednoczesnie pracownikami tych pracodawcow.

Wyciag z rozporzadzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegolowych zasad ustalania podstawy wymiaru skladek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz. U. nr 161, poz. 1106 z pozn. zm.). Stosuje sie je rowniez przy obliczaniu podstawy wymiaru skladek na pozostale ubezpieczenia, czyli chorobowe i wypadkowe.

Z podstawy wymiaru skladek ubezpieczeniowych wylaczone sa nastepujace dochody (§ 2):

  • wartosc swiadczen rzeczowych wynikajacych z przepisow o bezpieczenstwie i higienie pracy oraz ekwiwalenty za te swiadczenia wyplacane zgodnie z przepisami wydanymi przez Rade Ministrow lub wlasciwego ministra, a takze ekwiwalenty pieniezne za pranie odziezy roboczej, uzywanie odziezy i obuwia wlasnego zamiast roboczego oraz wartosc otrzymanych przez pracownikow bonow, talonow, kuponow lub innych dochodow uprawniajacych do otrzymania na ich podstawie napojow bezalkoholowych, posilkow oraz artykulow spozywczych, gdy pracodawca, mimo ciazacego na nim obowiazku wynikajacego z przepisow o bezpieczenstwie i higienie pracy, nie ma mozliwosci wydania pracownikom posilkow i napojow bezalkoholowych,
  • jednorazowe odszkodowania z tytulu stalego lub dlugotrwalego uszczerbku na zdrowiu lub smierci oraz odszkodowania za przedmioty utracone wskutek wypadku przy pracy, przyslugujace od pracodawcy,
  • odszkodowania za utrate lub uszkodzenie w zwiazku z wypadkiem przy pracy przedmiotow osobistego uzytku oraz przedmiotow niezbednych do wykonywania pracy - nalezne od pracodawcy na podstawie art. 2371 § 2 kodeksu pracy.

STANISLAW MAJKOWSKI

Jaka umowe wybrac

Obie strony, pracodawca oraz poszukujacy zatrudnienia emeryci i rencisci, powinni wczesniej zastanowic sie nad najbardziej korzystnymi formami zatrudnienia. Moga bowiem wybrac jeden z rodzajow umowy o prace regulowanych w przepisach kodeksu pracy lub jedna z umow cywilnoprawnych wymienionych w kodeksie pracy. W dokonywaniu takiego wyboru moga byc przydatne informacje zamieszczone w tabeli nr 1 oraz omowienie rodzajow umow i ich wplywu na prawa i obowiazki stron.

Tab. 1. Roznica miedzy umowa o dzielo, umowa zlecenia i umowa o prace

Umowa o prace Umowa zlecenia Umowa o dzielo
Stronami umowy sa pracodawca i pracownik Stronami umowy sa zleceniodawca i zleceniobiorca Stronami umowy sa zamawiajacy i przyjmujacy zamowienie
Umowa o prace powoduje, ze pomiedzy stronami powstaje stosunek pracy Umowa zlecenia (tak jak umowa o dzielo) powoduje, ze pomiedzy stronami powstaje stosunek cywilnoprawny Umowa o dzielo (tak jak umowa zlecenia) powoduje, ze pomiedzy stronami powstaje stosunek cywilnoprawny
Pracownik jest dobrowolnie podporzadkowany pracodawcy Zleceniodawca i zleceniobiorca sa rownirzednymi podmiotami.
Zleceniobiorca powinien kierowac sie wskazowkami zleceniodawcy co do sposobu swiadczonej uslugi
Zamawiajacy i przyjmujacy zamowienie sa rownorzednymi podmiotami.
Przyjmujacy zamowienie ma daleko posunieta swobode. Zamawiajacy moze jednak kontrolowac sposob wykonania dziela, a jesli okaze sie, ze bedzie wykonywane w sposob wadliwy lub sprzeczny z umowa, moze zazadac zmiany sposobu wykonania dziela i wyznaczyc w tym celu odpowiedni termin. Po bezskutecznym uplywie terminu moze odstapic od umowy albo powierzyc dalsze wykonywanie dziela innej osobie na koszt i niebezpieczenstwo przyjmujacego zamowienie.
Pracownik musi swiadczyc prace osobiscie i wykonywac polecenia pracodawcy Co do zasady zleceniobiorca powinien wykonywac prace osobiscie. Moze on jednak w okreslonych przypadkach, za zgoda zleceniodawcy, powierzyc jej wykonanie innej osobie, co daje zleceniodawcy pelna gwarancje, ze praca bedzie wykonana na czas. Za wybor osoby zastepujacej odpowiada bowiem zleceniobiorca Przyjmujacy zamowienie moze, lecz nie musi, wykonywac dzielo osobiscie (chyba ze co innego wynika z umowy). Fakt osobistego wykonania dziela ma drugorzedne znaczenie. Jesli przyjmujacy zamowienie poleci wykonanie dziela innym osobom, musi je osobiscie nadzorowac, za rezultat pracy odpowiada osobiscie
Umowa o prace jest umowa starannego dzialania, choc chodzi w niej glownie o swiadczenie pracy jako takiej Umowa zlecenia jest umowa starannego dzialania Umowa o dzielo jest umowa rezultatu. Chodzi w niej o wykonanie indywidualnie oznaczonego dziela.
Umowa o prace powinna byc zawarta w formie pisemnej. Jesli zostanie zawarta ustnie, pracodawca powinien najpozniej w ciagu 7 dni od dnia rozpoczecia pracy potwierdzic ja na pismie Umowa zlecenia moze byc zawarta w kazdej formie: ustnie, pisemnie lub w sposob dorozumiany Umowa o dzielo moze byc zawarta w kazdej formie: ustnie, pisemnie lub w sposob dorozumiany
Umowa o prace jest odplatna. Pracownik nie moze zrzec sie prawa do wynagrodzenia Umowa zlecenia moze byc odplatna lub nieodplatna Umowa o dzielo jest umowa odplatna
Roszczenia ze stosunku pracy przedawniaja sie co do zasady z uplywem 3 lat od dnia, w ktorym staly sie wymagalne i dochodzi sie ich przed sadem pracy Dwa rodzaje roszczen z umowy zlecenia przedawniaja sie z uplywem 2 lat. Sa to:
- roszczenia o wynagrodzenie i zwrot wydatkow przyslugujace osobom, ktore trudnia sie stale lub w zakresie dzialalnosci przedsiebiorstwa czynnosciami danego rodzaju oraz roszczenie z tytulu zaliczek im udzielonych,
- roszczenia z tytulu utrzymania i pielegnowania, wychowania ub nauki, jezeli przysluguja osobom trudniacym sie zawodowo takimi czynnosciami albo osobom utrzymujacym zaklady przeznaczone na ten cel. Roszczen tych dochodzi sie przed sadem cywilnym
Roszczenia z umowy o dzielo przedawniaja sie z uplywem 2 lat od dnia oddania dziela, a jesli dzielo nie zostalo oddane
- od dnia, w ktorym mialo byc oddane, zgodnie z trescia umowy (art. 646 k. c.). roszczen tych dochodzi sie przed sadem cywilnym

Jak jest w Unii

Kazde z panstw-czlonkow Unii Europejskiej realizuje swoj system zabezpieczenia spolecznego, ktory powinien uwzgledniac nieliczne rozporzadzenia wspolnotowe majace zapewnic7 minimum koordynacji miedzy tymi systemami. Mozliwosci osiagania dodatkowych dochodow przez pracujacych emerytow i rencistow w krajach Unii przedstawia tabela.

Tab. 3. Ograniczenia pracy emerytow i rencistow w Unii Europejskiej

Wybrane kraje UE Mozliwosci osiagania dodatkowych dochodow przez rencistow Wymiar opodatkowania dodatkowych dochodow uzyskiwanych przez emerytow
Austria Dochod rencisty nizszy od 296 euro nie podlega ubezpieczeniu spolecznemu. Dochody podlegaja opodatkowaniu po odliczeniu kwoty ubezpieczenia chorobowego.
Belgia Praca rencista w okresie niezdolnosci do pracy zalezy od opinii doradcy medycznego firmy ubezpieczajacej Dodatkowe dochody sa w pelni opodatkowane.
Finlandia Rencista otrzymujacy rente, ktory podejmuje prace podobna do poprzednio wykonywanej, przestaje byc traktowany jak niezdolny do pracy. Renta zostaje cofniete. Prawo do tego swiadczenia moze byc takze zawieszone - na okres od 6 do 24 miesiecy Emerytury podlegaja opodatkowaniu na zasadach ogolnych.
Francja Jesli renta w polaczeniu z dochodem z pracy dodatkowej jest w dwoch kolejnych kwartalach wyzsza niz srednia kwartalna wyplata obliczona dla ostatniego roku kalendarzowego poprzedzajaca przejscie na rente, swiadczenie to wowczas jest zawieszane Dodatkowe dochody podlegaja opodatkowaniu po przekroczeniu ustalonej wysokosci.
Hiszpania Laczenie renty otrzymywanej z tytulu trwalej niezdolnosci do pracy wraz z dodatkowymi zarobkami jest mozliwe, jezeli dzialalnosc zarobkowa rencisty jest zgodna z jego mozliwosciami fizycznymi. Prog nieopodatkowanych dochodow zmienia sie co roku w zaleznosci od dochodow emeryta i jego warunkow rodzinnych.
Holandia Podjecie zatrudnienia moze spowodowac zmiane jego kwalifikacji. Zalezy to od poziomu osiaganego dodatkowego dochodu. Podatki od dodatkowych dochodow emeryta sa pobierane, jesli przekroczony zostanie minimalny prog dochodow.
Irlandia Rencista nie moze podejmowac pracy dodatkowej, poniewaz rente przyznaje sie tylko z tytulu calkowitej niezdolnosci do pracy. Wszystkie dodatkowe dochody emeryta sa w pelni opodatkowane. Wysokosc podatkow zalezy od calkowitego rocznego dochodu emeryta lub jego rodziny.
Wlochy Osoby niezdolne do pracy nie maja mozliwosci osiagania dodatkowych dochodow. Emerytura podlega w calosci opodatkowaniu. Wysokosc podatku zalezy od rocznego dochodu emeryta lub jego rodziny.
Niemcy Jesli zarobki dodatkowe przekraczaja ustalony przepisami prog, wowczas renta zostaje zmniejszona lub zawieszona. Dodatkowe dochody, wyzsze od okreslonego poziomu sa opodatkowane.
Portugalia Dodatkowe dochody moga byc uzyskiwane tylko do ustalonej przepisami granicy. Podatki sa pobierane tylko po przekroczeniu rocznej kwoty dochodu wynoszacej 7597 euro.
Szwecja Rencista nie moze podejmowac pracy dodatkowej. Emeryt pobierajacy tylko pensje podstawowa oraz dodatek emerytalny jest zwolniony od podatku. Opodatkowaniu podlegaja pozostale dochody, z wylaczeniem dodatkow: mieszkaniowego, dla uposledzonych oraz na niepelnosprawne dzieci - o ile nie przekrocza granicy pokrycia specjalnych wydatkow.
Wielka Brytania Renty nie mozna laczyc z dodatkowymi dochodami.. Emerytury podlegaja o podatkowaniu. Osobom powyzej 74 roku zycia o dochodzie nie wiekszym niz 8321 euro oraz w wieku 65-74 lata - 8211 euro, przysluguja ulgi.

Inwalidzi wojskowi inaczej

Wielu, zwlaszcza mlodszych, inwalidow wojskowych kontynuuje prace zarobkowa, czesto w pelnym wymiarze czasu pracy. Ich uprawnienia reguluje ustawa z 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidow wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (Dz. U. z 2002 r. nr 9, poz. 87 z pozn. zm.), zawierajaca m. in. przepisy ulatwiajace pracodawcom ustalenie mozliwosci zatrudnienia inwalidow objetych dzialaniem tej ustawy oraz wprowadzajace dla nich dodatkowe przywileje pracownicze finansowane w czesci ze srodkow pracodawcow.

Te swiadczenia udzielane sa bez zwiazku z dzialalnoscia zawodowa uprawnionego inwalidy czy oplacaniem przez niego lub za niego skladek na ubezpieczenia spoleczne.

Wprawdzie wyplaca je instytucja ubezpieczenia spolecznego, ale w calosci sa refundowane przez budzet panstwa. Renty z systemu zaopatrzenia inwalidow wojennych i wojskowych czesto mylone sa z tzw. emeryturami lub rentami wojskowymi, przyznawanymi i wyplacanymi na podstawie ustawy z 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym zolnierzy zawodowych oraz ich rodzin. Sa to jednak odrebne rodzaje swiadczen emerytalno-rentowych, wynikajace z roznych systemow zaopatrzeniowych.

Beda zmiany, ale kiedy

Program racjonalizacji wydatkow spolecznych przewiduje pewne zmiany w zasadach pracy emerytow, rencistow i Sejm 21 lipca biezacego roku mial zapoznac sie z rzadowym projektem kolejnej nowelizacji ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W przeddzien debaty projekt zostal wycofany. Zapewne po dokonaniu kilku poprawek, ktore wczesniej juz zapowiedzial premier, rzad przedstawi nowa wersje tych zasad. Zmian wymaga rowniez rozporzadzenie z 1992 r. Zostalo wydane pod rzadami innej ustawy, nic wiec dziwnego, ze nie przystaje juz do nowego systemu ubezpieczen spolecznych, funkcjonujacego od 1999 r.

Ustawodawca z tym problemem poradzil sobie przez wskazanie w art. 194 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ze do czasu wydania nowych przepisow wykonawczych pozostaja w mocy dotychczasowe, jesli nie sa sprzeczne z przepisami ustawy.

DEFINICJE

Kwota graniczna dolna

Kwota stanowiaca 70 proc. przecietnego wynagrodzenia miesiecznego w kwartale kalendarzowym, ogloszonego przez prezesa GUS. Uzyskanie przez emeryta lub renciste przychodu wyzszego od tej kwoty powoduje, poza pewnymi wyjatkami okreslonymi w ustawie, zmniejszenie wysokosci wyplacanego swiadczenia.

Kwota graniczna gorna

Stanowi 130 proc. wymienionego wyzej wynagrodzenia. Przychod wyzszy od tej kwoty powoduje zawieszenie prawa (wstrzymanie wyplaty) do emerytury, renty z tytulu niezdolnosci do pracy lub renty rodzinnej dla jednej osoby.

Orzeczenie pierwszorazowe

Jest to pierwsza decyzja lekarza orzecznika w toku zalatwiania wniosku ubezpieczonego, w sprawie przyznania swiadczenia lub ustalenia jego wysokosci.

Orzeczenie ponowne

Jest to kolejne orzeczenie wydane przez lekarza orzecznika w toku postepowania odwolawczego lub w toku badan kontrolnych danej osoby.

Tab. 2. Liczba orzeczen pierwszorazowych i ponownych wydanych w sprawach rentowych wydanych w roku 2003.

Wyszczegolnienie w tys. w odsetkach 2002=100
Orzeczenia ogolem
z tego: 791,0 100,0 95,2
pierwszorazowe 148,4 18,8 99,4
w tym ustalajace niezdolnosc do pracy 74,9 50,5 96,0
ponowne 642,6 81,2 94,3
w tym ustalajace niezdolnosc do pracy 549,4 85,5 95,2

Zrodlo: informacje ZUS

Tab. 4. Kwoty graniczne, czyli wysokosci zarobkow (przychodow) w zlotych majace wplyw na mozliwosci pobierania swiadczenia w biezacym roku wynosza.

Miesiace 2004 r. 70 proc. (dolna kwota graniczna) 130 proc. (gorna kwota graniczna)
styczen - luty 1512,10 2808,10
marzec - maj 1593,80 2959,90
od 1 czerwca 1632,80 3031,90

Tab. 5.

Rodzaj swiadczenia Do konca lutego Od marca
Emerytura lub renta z tytulu calkowitej niezdolnosci do pracy 382,36 389,24
Renta z tytulu czesciowej niezdolnosci do pracy 286,79 291,95
Renta rodzinna, do ktorej uprawniona jest jedna osoba 325,02 330,87

Patrz inne czesci poradnika

| ISO-Latin2 |   
| Rzeczpospolita | Archiwum | Serwis Ekonomiczny | Serwis Prawny | Cennik | Regulamin | Serwis WAP | Prenumerata
| Reklama | English/Deutsch | O nas | Praca i staze | Zglaszanie uwag | Kontakt |
© Copyright by Presspublica Sp. z o.o.