Wyrok Trybunalu Konstytucyjnego z dnia 19 kwietnia 2006 r.

sygn. akt K 6/06

(Dz. U. Nr 75 z 4 maja 2006 r., poz. 529)

Trybunal Konstytucyjny w skladzie:

Marek Safjan - przewodniczacy,
Jerzy Ciemniewski,
Teresa Debowska-Romanowska,
Marian Grzybowski - sprawozdawca,
Adam Jamroz,
Wieslaw Johann,
Biruta Lewaszkiewicz-Petrykowska,
Ewa Letowska,
Marek Mazurkiewicz,
Andrzej Maczynski,
Janusz Niemcewicz,
Jerzy Stepien,
Miroslaw Wyrzykowski,
Marian Zdyb,
Bohdan Zdziennicki,

     protokolant: Grazyna Szalygo,

po rozpoznaniu, z udzialem wnioskodawcy oraz Sejmu i Prokuratora Generalnego, na rozprawie w dniu 19 kwietnia 2006 r., wniosku Naczelnej Rady Adwokackiej o zbadanie zgodnosci:

1) ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. o zmianie ustawy - Prawo o adwokaturze i niektorych innych ustaw (Dz. U. Nr 163, poz. 1361) w calosci z art. 118 ust. 3 Konstytucji, w zwiazku z art. 34 ust. 2 pkt 5 Regulaminu Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej, oraz z art. 119 ust. 1 i 2 Konstytucji,

2) art. 4 ust. 1a ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058, ze zm.), dodanego przez art. 1 pkt 1 ustawy powolanej w punkcie 1, z art. 2 i art. 17 ust. 1 Konstytucji,

3) art. 1 pkt 5 lit. b ustawy powolanej w punkcie 1, zmieniajacego art. 58 pkt 12 lit. b ustawy powolanej w punkcie 2, z art. 2 i art. 17 ust. 1 Konstytucji,

4) art. 66 ust. 1 pkt 2 ustawy powolanej w punkcie 2, w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 7 lit. a ustawy powolanej w punkcie 1, z art. 17 ust. 1 Konstytucji,

5) art. 66 ust. 1a pkt 2, 3 i 4 w zwiazku z art. 66 ust. 1b i 1c ustawy powolanej w punkcie 2, dodanych przez art. 1 pkt 7 lit. b ustawy powolanej w punkcie 1, z art. 2 i art. 17 ust. 1 Konstytucji,

6) art. 75a ustawy powolanej w punkcie 2, w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 14 ustawy powolanej w punkcie 1, i art. 75b-75j ustawy powolanej w punkcie 2, dodanych przez art. 1 pkt 15 ustawy powolanej w punkcie 1, z art. 2 i art. 17 ust. 1 Konstytucji,

7) art. 78 ustawy powolanej w punkcie 2, w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 19 ustawy powolanej w punkcie 1, i art. 78a-78i ustawy powolanej w punkcie 2, dodanych przez art. 1 pkt 20 ustawy powolanej w punkcie 1, z art. 2 i art. 17 ust. 1 Konstytucji,

8) art. 5 ustawy powolanej w punkcie 1, w czesci dotyczacej aplikantow adwokackich, z art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji,

9) art. 6 i art. 10 ustawy powolanej w punkcie 1 z art. 2 Konstytucji,

o r z e k a:

I

1. Ustawa z dnia 30 czerwca 2005 r. o zmianie ustawy - Prawo o adwokaturze i niektorych innych ustaw (Dz. U. Nr 163, poz. 1361) jest zgodna z art. 118 ust. 3 oraz art. 119 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

2. Art. 1 pkt 5 lit. b ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. powolanej w punkcie 1, zmieniajacy brzmienie art. 58 pkt 12 lit. b ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058, Nr 126, poz. 1069 i Nr 153, poz. 1271, z 2003 r. Nr 124, poz. 1152, z 2004 r. Nr 34, poz. 303, Nr 62, poz. 577 i Nr 202, poz. 2067 oraz z 2005 r. Nr 163, poz. 1361 i Nr 169, poz. 1417) w zakresie, w jakim pozbawil samorzad adwokacki wplywu na ustalanie zasad skladania egzaminu adwokackiego, odpowiedniego do sprawowanej pieczy nad nalezytym wykonywaniem zawodu adwokata, jest niezgodny z art. 17 ust. 1 Konstytucji.

3. Art. 5 ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. powolanej w punkcie 1, w czesci dotyczacej aplikantow adwokackich, jest zgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

4. Art. 4 ust. 1a ustawy z dnia 26 maja 1982 r. powolanej w punkcie 2, dodany na podstawie art. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. powolanej w punkcie 1, jest niezgodny z art. 2 Konstytucji.

5. Art. 66 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. powolanej w punkcie 2, w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 7 lit. a ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. powolanej w punkcie 1, w zakresie, w jakim stwarza mozliwosc dopuszczenia do wykonywania zawodu adwokata osob, ktore po zlozeniu wskazanych w nim egzaminow nie wykazuja sie odpowiednia praktyka w zawodzie prawniczym, jest niezgodny z art. 17 ust. 1 Konstytucji.

6. Art. 66 ust. 1a pkt 2-4 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. powolanej w punkcie 2, dodany na podstawie art. 1 pkt 7 lit. b ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. powolanej w punkcie 1, jest niezgodny z art. 2 i art. 17 ust. 1 Konstytucji.

7. Art. 75a ustawy z dnia 26 maja 1982 r. powolanej w punkcie 2, w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 14 ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. powolanej w punkcie 1, jest zgodny z art. 2 i art. 17 ust. 1 Konstytucji.

8. Art. 75b-75j ustawy z dnia 26 maja 1982 r. powolanej w punkcie 2, dodane na podstawie art. 1 pkt 15 ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. powolanej w punkcie 1, sa zgodne z art. 2 i art. 17 ust. 1 Konstytucji.

9. Art. 76b ustawy z dnia 26 maja 1982 r. powolanej w punkcie 2, dodany na podstawie art. 1 pkt 17 ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. powolanej w punkcie 1, rozumiany jako odnoszacy sie rowniez do aplikantow adwokackich, ktorzy rozpoczeli odbywanie aplikacji przed dniem wejscia w zycie ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. powolanej w punkcie 1, jest niezgodny z zasada ochrony interesow w toku wynikajaca z art. 2 Konstytucji.

10. Art. 78 ust. 1 i 6 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. powolanej w punkcie 2, w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 19 ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. powolanej w punkcie 1, jest niezgodny z art. 17 ust. 1 Konstytucji.

11. Art. 78i ust. 2 i 3 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. powolanej w punkcie 2, dodany na podstawie art. 1 pkt 20 ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. powolanej w punkcie 1, jest niezgodny z art. 17 ust. 1 Konstytucji.

II

Przepisy wymienione w czesci I w punktach 2, 4, 10 i 11 traca moc obowiazujaca z dniem 31 grudnia 2006 r.

Ponadto p o s t a n a w i a:

na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, z 2000 r. Nr 48, poz. 552 i Nr 53, poz. 638, z 2001 r. Nr 98, poz. 1070 oraz z 2005 r. Nr 169, poz. 1417) umorzyc postepowanie w pozostalym zakresie ze wzgledu na niedopuszczalnosc wydania orzeczenia.

U Z A S A D N I E N I E:

I

1. Wnioskiem z 19 pazdziernika 2005 r., zlozonym w trybie art. 191 ust. 1 pkt 4 i ust. 2 Konstytucji, Naczelna Rada Adwokacka (dalej: NRA lub Rada) wystapila do Trybunalu Konstytucyjnego o zbadanie zgodnosci:

1) ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. o zmianie ustawy - Prawo o adwokaturze i niektorych innych ustaw (Dz. U. Nr 163, poz. 1361 ze zm.; dalej: ustawa nowelizujaca lub ustawa o zmianie ustawy - Prawo o adwokaturze) w calosci z art. 118 ust. 3 Konstytucji w zwiazku z art. 34 ust. 2 pkt 5 Regulaminu Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 119 ust. 1 i 2 Konstytucji,

2) art. 4 ust. la ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058 ze zm.; dalej: ustawa znowelizowana lub ustawa - Prawo o adwokaturze), dodanego przez art. 1 pkt 1 ustawy nowelizujacej, z art. 2 i art. 17 ust. l Konstytucji,

3) art. 1 pkt 5 lit b ustawy nowelizujacej, zmieniajacego art. 58 pkt 12 lit. b ustawy znowelizowanej, z art. 17 ust. 1 Konstytucji,

4) art. 66 ust. 1 pkt 2 ustawy znowelizowanej, w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 7 lit. a ustawy nowelizujacej, z art. 17 ust. 1 Konstytucji,

5) art. 66 ust. la pkt 2-4 w zwiazku z art. 66 ust. 1b i 1c ustawy znowelizowanej, dodanych przez art. 1 pkt 7 lit. b ustawy nowelizujacej, z art. 2 oraz z art. 17 ust. 1 Konstytucji,

6) art. 75a ustawy znowelizowanej, w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 14 ustawy nowelizujacej, i art. 75b-75j ustawy znowelizowanej, dodanych przez art. 1 pkt 15 ustawy nowelizujacej, z art. 17 ust. 1 Konstytucji,

7) art. 78 ustawy znowelizowanej, w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 19 ustawy nowelizujacej, i art. 78a-78i ustawy znowelizowanej, dodanych przez art. l pkt 20 ustawy nowelizujacej, z art. 2 i art. 17 ust. l Konstytucji,

8) art. 5 ustawy nowelizujacej, w czesci dotyczacej aplikantow adwokackich, z art. 2 i art. 32 ust. l Konstytucji,

9) art. 6 i art. 10 ustawy nowelizujacej z art. 2 Konstytucji.

Na podstawie art. 36 ust. 2 w zwiazku z art. 32 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643 ze zm.; dalej: ustawa o TK) Trybunal Konstytucyjny zarzadzeniem z 13 grudnia 2005 r. (sygn. akt Tw 48/05) wezwal NRA do usuniecia brakow formalnych wniosku. W odpowiedzi NRA 17 grudnia 2005 r. zlozyla pismo procesowe precyzujace uzasadnienie zarzutow zawartych we wniosku.

Uzasadnienie wniosku zostalo oparte na nastepujacych argumentach:

NRA podniosla, ze przy uchwaleniu ustawy o zmianie ustawy - Prawo o adwokaturze doszlo do naruszenia wymogow zawartych w art. 118 ust. 3 Konstytucji w zwiazku z art. 34 ust. 2 pkt 5 uchwaly Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 lipca 1992 r. - Regulamin Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej (M. P. z 2002 r. Nr 23, poz. 398 ze zm.: dalej; Regulamin Sejmu). Jak podkresla Rada, zgloszony poselski projekt ustawy (druk sejmowy nr 1694) w przeciwienstwie do rzadowego projektu ustawy (druk sejmowy nr 3749) nie zawieral oceny skutkow finansowych wykonania projektowanej ustawy. Wnioskodawcy poselskiego projektu ustawy ograniczyli sie tylko do ogolnego sformulowania, ze "znikome koszty ustawy pokryte zostana z budzetu Ministerstwa Sprawiedliwosci". Oceny takiej nie przedstawili rowniez autorzy poprawek do rzadowego projektu ustawy, w sytuacji gdy poprawki te (zgloszone jako wniosek mniejszosci) stanowily w ocenie Rady "nowa ustawe" wykraczajaca swoja trescia poza zakres projektu rzadowego.

Zdaniem Rady, w trakcie prac legislacyjnych, w szczegolnosci na etapie trzeciego czytania projektu ustawy doszlo do zmian polegajacych na zastapieniu pierwotnego projektu rzadowego "nowym projektem" ustawy (odpowiadajacym projektowi poselskiemu) okreslonym jako "wniosek mniejszosci". W konsekwencji, jak podkresla Rada, projekt rzadowy nigdy nie zostal poddany kompletnej procedurze legislacyjnej, w tym trzeciemu czytaniu na posiedzeniu plenarnym Sejmu.

Rozmiar i waga naruszen procedury prawodawczej w toku prac Sejmu nad projektem ustawy daje podstawy do sformulowania wniosku o uznanie calej ustawy nowelizujacej za niezgodna z 118 ust. 3 Konstytucji, w zwiazku z art. 34 ust. 2 pkt 5 Regulaminu Sejmu, i art. 119 ust. 1 i 2 Konstytucji.

Niezaleznie od poddania kontroli konstytucyjnosci ustawy nowelizujacej w calosci, zakresem zaskarzenia (wniosek oraz pismo procesowe Rady) objete zostaly rowniez poszczegolne przepisy ustawy nowelizujacej i ustawy znowelizowanej.

Pierwszy z zakwestionowanych przepisow - art. 4 ust. 1a ustawy znowelizowanej, przyznaje osobom posiadajacym wyzsze wyksztalcenie prawnicze, a nienalezacym do korporacji zawodowej, prawo swiadczenia pomocy prawnej. Oznacza to de facto, ze osoby swiadczace pomoc prawna - poza korporacja prawnicza - nie beda podlegac sprawowanej przez samorzady zawodowe pieczy, wynikajacej z art. 17 ust. 1 Konstytucji. Rada zwraca przy tym uwage, ze ustawodawca, dopuszczajac mozliwosc swiadczenia w szerokim zakresie pomocy prawnej - okreslonej w art. 4 ustawy znowelizowanej - przez absolwentow studiow prawniczych, nie wprowadzil przy tym zadnych mechanizmow pozwalajacych na weryfikacje tego, czy istotnie osoba ubiegajaca sie o wpis do ewidencji przedsiebiorcow posiada wyzsze wyksztalcenie prawnicze udokumentowane odpowiednim dyplomem; co wiecej - ustawodawca nie przewidzial sankcji dla osob swiadczacych uslugi prawne bez odpowiedniego wyksztalcenia prawniczego. W opinii Rady, powierzenie czynnosci w "zasadzie identycznych", jak te, ktore sa swiadczone przez korporacje prawnicze, podmiotom okreslonym w art. 4 ust. 1a stwarza ogromne zagrozenie dla klientow. Podmioty niepodlegajace bowiem zadnemu nadzorowi nie gwarantuja nawet minimalnej jakosci uslug i nie zapewniaja tajemnicy zawodowej.

Zgodnie ze stanowiskiem Rady, rozwiazanie przyjete w zaskarzonym przepisie marginalizuje role samorzadow zawodowych dzialajacych w zakresie uslug prawniczych oraz pozbawia praktycznego znaczenia art. 17 ust. 1 Konstytucji.

Rada podniosla rowniez, ze moca zaskarzonego przepisu, ustawodawca wprowadzil rozwiazanie przeciwne celowi, dla ktorego zostala stworzona ustawa. Stanowi to o naruszeniu "standardow poprawnej legislacji" wywodzonych z art. 2 Konstytucji.

Kolejny zakwestionowany przepis, tj. art. 1 pkt 5 lit b ustawy nowelizujacej, pozbawiajacy Naczelna Rade Adwokacka uprzednio przyslugujacej jej kompetencji ustalania "zasad skladania egzaminu adwokackiego" (art. 58 pkt 12 lit. b przed nowelizacja), jest - w ocenie wnioskodawcy - sprzeczny z art. 17 ust. 1 Konstytucji.

Wobec tego, ze zarzut niekonstytucyjnosci art. 1 pkt 5 lit. b ustawy nowelizujacej z art. 17 ust.1 Konstytucji laczy sie z zarzutami dotyczacymi niezgodnosci art. 75a, art. 75b-75j i art. 78a-78i ustawy znowelizowanej z art. 17 ust. 1 Konstytucji, Rada przedstawila laczne uzasadnienie zarzutow.

Kwestionowane przepisy, w ocenie Rady, naruszaja art. 17 ust. 1 Konstytucji z kilku powodow. Po pierwsze, pozbawily samorzad adwokacki faktycznego wplywu na nabor kandydatow na aplikacje adwokacka. Po drugie, pozbawily tenze samorzad prawa do okreslania zasad egzaminu adwokackiego. Po trzecie, samorzad adwokacki pozbawiony zostal prawa do przeprowadzenia egzaminu adwokackiego, a przewidziany przez ustawodawce udzial przedstawicieli samorzadu zawodowego adwokatow w komisjach egzaminacyjnych wskazanego tu zarzutu nie niweluje. Takie rozwiazania prowadza do istotnego naruszenia uprawnien samorzadu adwokackiego w zakresie sprawowania "nadzoru i pieczy nad zawodami zaufania publicznego" z art. 17 ust. 1 Konstytucji.

Analizujac przytoczone we wniosku fragmenty orzeczen Trybunalu Konstytucyjnego, Rada podkresla, ze nie odnajduje (takiego) stanowiska Trybunalu Konstytucyjnego, ktore okreslaloby funkcje ustrojowa samorzadow adwokackiego i radcow prawnych, przewidujaca organizacje przez te korporacje (we wlasnym zakresie) zarowno naboru na aplikacje, jak i egzaminu koncowego, jako niezgodna z Konstytucja. Rada wskazuje, ze to wlasnie obecny mechanizm, pozostawiajacy w gestii roznych podmiotow decyzje o przyjeciu na aplikacje oraz o przeprowadzeniu egzaminu i weryfikacji umiejetnosci w czasie egzaminu adwokackiego, wydaje sie niekonstytucyjny.

Zdaniem Rady, odebranie samorzadowi adwokackiemu prawa do przeprowadzania egzaminu adwokackiego pozostaje nie tylko w sprzecznosci z art. 17 Konstytucji. Wywoluje rowniez wewnetrzna sprzecznosc w obrebie samej ustawy - Prawo o adwokaturze, w szczegolnosci zas - z jej art. 3.

Niezgodnosci art. 78 oraz art. 78a-78i ustawy znowelizowanej z art. 2 Konstytucji (zlamanie standardow poprawnej legislacji) Rada uzasadnia takze i w tym przypadku (w pismie z 17 grudnia 2005 r.) tworzeniem rozwiazania sprzecznego z celem ustawy.

Narusz postanowienia art. 17 ust. 1 Konstytucji, w ocenie Rady, rowniez art. 66 ust. 1 pkt 2 ustawy znowelizowanej, zgodnie z ktorym osoby, ktore zdaly egzamin sedziowski, prokuratorski, notarialny badz radcowski, sa zwolnione z wymogu odbycia aplikacji adwokackiej i zlozenia egzaminu. W przekonaniu Rady zaskarzony przepis spowoduje, ze w korporacji adwokackiej znajda sie osoby, ktore nie tylko nie mialy nigdy nic wspolnego z adwokatura, ale w ogole mogly nie miec kontaktu ze stosowaniem prawa, a takze osoby, ktore z przyczyn "merytorycznych badz moralnych" nie nadawaly sie do wykonywania innych zawodow prawniczych. W konsekwencji samorzad adwokacki zostaje takze i w tym wypadku pozbawiony mozliwosci sprawowania pieczy nad zawodem zaufania publicznego.

Art. 66 ust. 1a pkt 2-4 w zwiazku z art. 66 ust. 1b i 1c ustawy znowelizowanej, naruszaja - w ocenie wnioskodawcy - art. 2 Konstytucji, gdyz zawieraja pojecia niejasne i nieostre, niepoddajace sie jednoznacznej wykladni (np.: "stanowisko zwiazane ze stanowieniem prawa", "uslugi polegajace na stosowaniu lub tworzeniu prawa"). W odniesieniu do art. 66 ust. 1a pkt 4 Rada zwraca dodatkowo uwage na niemozliwa do rozstrzygniecia watpliwosc, czy uprawnienia, o ktorych mowa w zaskarzonym przepisie, dotycza osob faktycznie swiadczacych pomoc prawna czy osob, ktore jedynie mialy wskazany przedmiot dzialalnosci we wpisie do ewidencji dzialalnosci gospodarczej.

Przekroczenie pewnego poziomu niejasnosci przepisow prawnych - zdaniem Rady - stanowic moze samoistna przeslanke stwierdzenia ich niezgodnosci z wyrazona w art. 2 Konstytucji zasada panstwa prawnego i zasada poprawnej legislacji.

Jednoczesnie NRA wywiodla, ze w sytuacji, gdy osoby wymienione w art. 66 ust. 1a pkt 2-4, w zwiazku z art. 66 ust. 1b i 1c, moga przystapic do egzaminu adwokackiego bez uprzednio odbytej aplikacji, to umozliwia sie im dostep do wykonywania zawodu bez odpowiedniej weryfikacji ze strony samorzadu. Prowadzi to w istocie rzeczy do pozbawienia uprawnien samorzadu adwokackiego w zakresie "nalezytego sprawowania pieczy nad wykonywaniem zawodu adwokata", przewidzianych w art. 17 ust. 1 Konstytucji.

Watpliwosci konstytucyjne co do art. 5 ustawy nowelizujacej, zgodnie z ktorym aplikanci adwokaccy, ktorych termin egzaminu zawodowego przypada w 2005 roku, przystepuja do egzaminu na dotychczasowych zasadach (niezaleznie od tego, na ktorym sa roku aplikacji), Rada uzasadnila nastepujaco.

Kwestionowana regulacja prowadzi do odmiennego i niczym nieuzasadnionego traktowania osob bedacych w takiej samej sytuacji prawnej. Czesc aplikantow adwokackich odbywajacych ostatni rok aplikacji (tych, ktorzy rozpoczeli aplikacje adwokacka w maju 2002 r.) skorzysta z mozliwosci zdawania egzaminu adwokackiego na zasadach obowiazujacych przed wejsciem w zycie nowelizacji, natomiast pozostala czesc (aplikanci rozpoczynajacy aplikacje dwa miesiace pozniej) do egzaminu adwokackiego przystepowac bedzie na zasadach przewidzianych w ustawie nowelizujacej. W konsekwencji Rada uznaje, ze art. 5 ustawy nowelizujacej, w zakresie dotyczacym aplikantow adwokackich, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

Ponadto w pismie procesowym z 17 grudnia 2005 r. Rada podniosla, ze nie znajduje czytelnego uzasadnienia dla sytuacji, bedacej konsekwencja rozwiazan przyjetych w art. 5 ustawy nowelizujacej. Standardy poprawnej legislacji wymagaja, aby juz z samej lektury ustawy jej cel byl oczywisty dla adresata - a jak stwierdza Rada - art. 5 ustawy nowelizujacej takich standardow nie spelnia. Stad Rada wnosi o uznanie sprzecznosci zaskarzonego przepisu z art. 2 Konstytucji.

Art. 6 i art. 10 ustawy nowelizujacej naruszaja, zdaniem Rady, elementarne zasady poprawnej legislacji przez to, ze art. 6 ust. 27 ustawy nowelizujacej nakazuje odpowiednie stosowanie art. 75a ustawy znowelizowanej juz przy naborze na aplikacje adwokacka w 2005 r., natomiast art. 10 pkt 1 lit. b ustawy nowelizujacej - nakazuje stosowac ten sam przepis art. 75a dopiero od dnia 1 stycznia 2006 r." W ocenie Rady, wskazana tu niespojnosc unormowania zaprzecza elementarnym regulom poprawnej legislacji, jako pochodnym zasady panstwa prawnego art. 2 Konstytucji.

Z chwila wejscia w zycie ustawy nowelizujacej, na podstawie art. 1 pkt 17, wprowadzona zostala do ustawy - Prawo o adwokaturze nieistniejaca dotad zasada odplatnosci aplikacji adwokackiej (art. 76b ustawy znowelizowanej). Przyjete w art. 76b rozwiazanie objelo rowniez swym oddzialywaniem aplikantow, ktorzy rozpoczeli aplikacje przed wejsciem w zycie ustawy nowelizujacej (okreslonym przez art. 10 ustawy nowelizujacej). Rada wskazuje przy tym, ze ustawodawca nie przewidzial w tym zakresie odpowiedniej regulacji przejsciowej. Nalozenie obowiazkow finansowych na aplikantow adwokackich, ktorzy rozpoczeli i odbywali aplikacje wedlug przepisow nieprzewidujacych odplatnosci, jest rownoznaczne z naruszeniem zasady ochrony praw nabytych oraz zasady poprawnej legislacji wyrazonych w art. 2 Konstytucji.

2. Prokurator Generalny w pismie z 11 kwietnia 2006 r. przedstawil stanowisko, ze:

1) ustawa nowelizujaca w calosci jest zgodna z art. 118 ust. 3 Konstytucji i art. 119 ust. 1 i 2 Konstytucji,

2) art. 4 ust. 1a ustawy znowelizowanej jest zgodny z art. 2 oraz art. 17 ust. 1 Konstytucji,

3) art. 1 pkt 5 lit. b ustawy nowelizujacej jest zgodny z art. 17 ust. 1 Konstytucji,

4) art. 66 ust. 1 pkt 2 ustawy znowelizowanej jest zgodny z art. 17 ust. 1 Konstytucji,

5) art. 66 ust. 1a pkt 2-4 w zwiazku z art. 66 ust. 1b i 1c ustawy znowelizowanej jest zgodny z art. 2 oraz art. 17 ust. 1,

6) art. 75a oraz art. 75b-75j ustawy znowelizowanej sa zgodne z art. 17 ust. 1 Konstytucji,

7) art. 78 oraz art. 78a-78i ustawy znowelizowanej sa zgodne z art. 2 oraz art. 17 ust. 1 Konstytucji,

8) art. 5 ustawy nowelizujacej, w zakresie, w jakim dotyczy aplikantow adwokackich, jest zgodny z art. 2 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji,

9) art. 6 ustawy nowelizujacej jest zgodny z art. 2 Konstytucji,

10) art. 10 ustawy nowelizujacej, w zakresie, w jakim wprowadza odplatna aplikacje adwokacka dla aplikantow adwokackich, ktorzy rozpoczeli aplikacje przed dniem wejscia w zycie ustawy nowelizujacej, jest niezgodny z art. 2 Konstytucji.

W uzasadnieniu stanowiska, Prokurator Generalny odniosl sie na wstepie do najdalej idacego zarzutu naruszenia konstytucyjnego trybu uchwalenia ustawy nowelizujacej, a takze trybu okreslonego w art. 34 ust. 2 pkt 5 Regulaminu Sejmu. Oceniajac przebieg procesu ustawodawczego nad ustawa nowelizujaca, wyrazil przekonanie, ze postawiony zarzut jest nieuzasadniony. Prokurator Generalny wskazal, ze na etapie prac Sejmu odbyly sie trzy czytania projektu ustawy, ponadto nie doszlo do przekroczenia dopuszczalnego zakresu poprawek do projektu. Prokurator Generalny zaznaczyl, ze okreslony w art. 118 ust. 3 Konstytucji wymog, by wnioskodawca, przedkladajac Sejmowi projekt ustawy, przedstawil takze skutki finansowe jej wykonania, nie moze byc traktowany w sposob nadmiernie drobiazgowy, tj. jako obowiazek przedstawienia szczegolowych wyliczen wykonania kazdego z przepisow ustawy.

Zachowanie konstytucyjnego trybu uchwalenia ustawy, a takze trybu regulaminowego, uzasadnia - zdaniem Prokuratora Generalnego - stwierdzenie, ze cala ustawa jest zgodna z art. 118 ust. 3 i art. 119 ust. 1 i 2 Konstytucji,

W ocenie Prokuratora Generalnego, nie ma rowniez podstaw do stwierdzania niezgodnosci art. 4 ust. 1a, art. 66 ust. 1a pkt 2-4 w zwiazku z art. 66 ust. 1 b i 1 c oraz art. 78 i art. 78a-78i ustawy znowelizowanej, a takze art. 5, art. 6 i art. 10 ustawy nowelizujacej z art. 2 Konstytucji.

Jak wywodzi Prokurator Generalny, sformulowany wobec art. 4 ust. 1a ustawy znowelizowanej zarzut naruszenia standardow poprawnej legislacji nie zostal dostatecznie uzasadniony. Rada nie wykazala braku precyzji czy jasnosci zaskarzonego przepisu. Wskazala jedynie na wykroczenie zaskarzonej regulacji poza zakres ustawy - Prawo o adwokaturze. Zdaniem Prokuratora Generalnego, gdyby nawet zalozyc, ze ustawa ta nie powinna odnosic sie do swiadczenia pomocy prawnej przez inne osoby niz bedace adwokatami, to tego rodzaju uchybienie mozna najwyzej postrzegac w kategoriach naruszenia zasad techniki prawodawczej (por. 3 ust. 2 rozporzadzenia Prezesa Rady Ministrow z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie "Zasad techniki prawodawczej", Dz. U. Nr 100, poz. 908), nie zas w kategoriach sprzecznosci z zasadami poprawnej legislacji w ujeciu konstytucyjnym.

W opinii Prokuratora Generalnego, nie znajduje uzasadnienia twierdzenie wnioskodawcy, ze art. 78 oraz 78a-78i ustawy - Prawo o adwokaturze naruszaja zasade prawidlowej legislacji. Zarzut pozbawienia samorzadu adwokackiego prawa do przeprowadzania egzaminu adwokackiego, stawiany wymienionym przepisom, a zarzut braku precyzyjnosci to zdaniem Prokuratora dwa rozne zagadnienia. Domaganie sie uznania niekonstytucyjnosci zaskarzonej regulacji, w aspekcie drugiego z podanych zarzutow, musialoby byc oparte na wykazaniu, ze niemozliwe jest jednoznaczne okreslenie uprawnien i obowiazkow jej adresatow.

Zasada domniemania konstytucyjnosci ustawy takze w tym wypadku pozwala, zdaniem Prokuratora, na uznanie zgodnosci art. 78 oraz art. 78a- 78i ustawy - Prawo o adwokaturze z art. 2 Konstytucji.

Zarzut niezgodnosci art. 5 ustawy nowelizujacej z art. 2 Konstytucji Prokurator uznal za niedostatecznie uzasadniony. Rada nie podala, na czym mialaby polegac sprzecznosc zaskarzonego artykulu z wymaganiami poprawnej legislacji.

Prokurator Generalny, nie podzielil rowniez watpliwosci Rady co do nieprecyzyjnosci wyrazenia zawartego w art. 66 ust. 1a pkt 2 - "stanowisko zwiazane ze stosowaniem prawa", opartego na twierdzeniu, ze kazdy stosuje prawo. Jak podkresla Prokurator Generalny, wyrazenie "stosowanie prawa" zostalo uzyte w znaczeniu wykonywania pracy zwiazanej z praktyka prawnicza. Celem ustawodawcy bylo wiec objecie szerokiego kregu osob jako uprawnionych do zlozenia egzaminu adwokackiego bez odbycia aplikacji.

Nie ma takze podstaw, zdaniem Prokuratora, do kwestionowania sformulowania "usluga polegajaca na tworzeniu prawa", zawartego w art. 66 ust. 1a pkt 3 ustawy - Prawo o adwokaturze.

W pojeciu tym miesci sie kazda usluga zwiazana z projektowaniem prawa i jego opiniowaniem, a nie z procesem stanowienia prawa. Dlatego tez, w ocenie Prokuratora, nieporozumieniem jest odwolywanie sie przez Rade do ustrojowej koncepcji tworzenia zrodel prawa.

Podobne stanowisko Prokurator Generalny zajal odnosnie do wyrazenia "wykonywanie dzialalnosci, polegajacej na swiadczeniu pomocy prawnej", o ktorej mowa w art. 66 ust. 1a pkt 4 ustawy - Prawo o adwokaturze. Jak wywodzi Prokurator Generalny, sam fakt ujawnienia tej dzialalnosci w ewidencji dzialalnosci gospodarczej, bez faktycznego jej wykonywania, nie moze byc potraktowany jako spelnienie warunku do skorzystania z uprawnienia przewidzianego w ust. 1a tego artykulu. Z przepisu tego wynika koniecznosc rzeczywistego prowadzenia, przez okres co najmniej 5 lat, dzialalnosci obejmujacej swiadczenie pomocy prawnej.

W drodze wykladni mozna ustalic rowniez, kwestionowane przez Rade, znaczenie sformulowania "przez okres co najmniej 5 lat w okresie nie dluzszym niz 8 lat przed zlozeniem wniosku o dopuszczenie do egzaminu adwokackiego", od spelnienia ktorych to warunkow zalezy uprawnienie do zlozenia egzaminu adwokackiego bez obowiazku odbycia aplikacji adwokackiej.

Jak wynika z zakwestionowanego sformulowania, "okres 5 lat" musi miescic sie w "okresie 8 lat". Zatem nieuzasadniona byloby interpretacja tych okresow jako sumy 5 lat pracy i uplywu 8 lat od jej zakonczenia. Wymagany okres pracy zostanie spelniony, jezeli w ciagu 8 lat osoba ubiegajaca sie o przystapienie do egzaminu adwokackiego przepracowala 5 lat na okreslonym w ustawie stanowisku.

Wbrew twierdzeniu Rady, takie brzmienie art. 66 ust. 1b ustawy - Prawo o adwokaturze pozwala na obliczenie okresu zatrudnienia uprawniajacego do zlozenia egzaminu adwokackiego bez obowiazku odbycia aplikacji adwokackiej.

Odnoszac sie do zarzutu sprzecznosci art. 6 i art. 10 ustawy nowelizujacej z art. 2 Konstytucji, Prokurator Generalny stwierdzil, ze jest on bezzasadny. Regulacja przyjeta w art. 6 ustawy zmieniajacej ma charakter przejsciowy; dotyczyla bowiem zasad przeprowadzenia naboru na aplikacje adwokacka w 2005 r. Jak podkresla Prokurator Generalny, w art. 6 ust. 27 ustawy nowelizujacej nie byl zamieszczony nakaz, aby w 2005 r. do przeprowadzenia egzaminu konkursowego "odpowiednio stosowac art. 75a" ustawy znowelizowanej, co zarzuca wnioskodawca.

Omawiany przepis odsylal jedynie do stosowania art.75a ust. 3, ktory wszedl w zycie z dniem 10 wrzesnia 2005 r., w pozostalym zakresie art. 75a, tj. przepisy pkt 2, 4 i 5, nalezalo stosowac od 1 stycznia 2006 r., o czym jednoznacznie stanowi art. 10 pkt 1 lit. b ustawy nowelizujacej.

Jednoczesnie Prokurator Generalny podnosi, wbrew opinii Rady, ze nabor w 2005 r. na aplikacje adwokacka (oraz radcowska) odbyl sie bez "wplywu Ministra Sprawiedliwosci na postepowanie konkursowe", w tym zwlaszcza - na prawo kandydata do odwolania sie do Ministra Sprawiedliwosci od uchwaly komisji konkursowej, dotyczacej wyniku egzaminu. Mozliwosc takiego odwolania przewiduje art. 75j ust. 2 ustawy - Prawo o adwokaturze. Przepis ten nie mial jeszcze zastosowania do konkursu przeprowadzonego w roku 2005, co jednoznacznie potwierdza tresc art. 6 ust. 27 oraz art. 10 pkt 1 lit. c ustawy zmieniajacej. Podobnie sytuacja przedstawia sie w przypadku wskazanych przez Rade przepisow art. 75a ust. 4 i 5 ustawy - Prawo o adwokaturze.

Prokurator Generalny nie znajduje uzasadnienia dla podniesionych przez Rade zarzutow niezgodnosci art. 4 ust. 1a, art. 66 ust. 1 pkt 2, art. 66 ust. 1a pkt 2-4 w zwiazku z art. 66 ust. 1 b i 1c, art. 75a oraz art. 75b-75j, a takze art. 78 oraz art. 78a-78i ustawy znowelizowanej oraz art. 1 pkt 5 lit. b ustawy nowelizujacej z art. 17 ust. 1 Konstytucji.

Jak wywodzi Prokurator Generalny, zaskarzone regulacje ustawy znowelizowanej i nowelizujacej nie prowadza do ograniczenia konstytucyjnych granic zawodu adwokata w drodze ustawy zwyklej, lecz wyznaczaja granice aktywnosci zawodowej adwokatow. Tym samym nie wydaje sie uzasadnione stanowisko, ze tylko dana korporacja zawodowa - w ocenie Rady samorzad adwokacki, ktory stanowi samorzad zawodu zaufania publicznego - powinna miec wylaczne prawo do okreslania zasad naboru na aplikacje, jego przeprowadzania oraz regulowania zasad egzaminu adwokackiego i przeprowadzania tego egzaminu.

Nalezy zauwazyc, ze wsrod istniejacych obecnie kilkunastu samorzadow zawodowych reprezentujacych rozne grupy zawodowe sa takie samorzady, ktore nie przeprowadzaja weryfikacji w formie egzaminow korporacyjnych dopuszczajacych do wykonywania zawodu zaufania publicznego, w rozumieniu art. 17 ust. 1 Konstytucji.

Prokurator Generalny przypomina uzasadnienie poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy - Prawo o adwokaturze oraz o zmianie niektorych innych ustaw (druk sejmowy nr 1694), ktore obszernie wyjasnilo potrzebe wprowadzenia regulacji pomniejszajacych swobode dzialania m.in. samorzadu adwokackiego. W uzasadnieniu projektu podniesiono, ze "koncepcja przekazania korporacjom caloksztaltu spraw zwiazanych z regulowaniem zasad dzialania samorzadu zawodowego sprawdzila sie tylko czesciowo, a jedna z wielu slabosci tego rozwiazania stalo sie umacnianie roznych form patologii w procesie przyjmowania nowych czlonkow do korporacji". Wskazywano takze, ze obowiazujace zasady dostepu do zawodu radcy prawnego, notariusza i adwokata spotykaja sie z coraz szersza krytyka opinii publicznej, ktora dotyczy zwlaszcza sposobu doboru kandydatow na aplikacje oraz ustalanych wylacznie przez samorzady zawodowe zasad naboru na aplikacje.

Ustosunkowujac sie do zarzutu niekonstytucyjnosci art. 4 ust. 1a ustawy znowelizowanej, Prokurator Generalny przypomnial, ze przepisy konstytucyjne statuuja zasade wolnosci dzialalnosci gospodarczej (art. 20 i art. 21 Konstytucji). Na gruncie ustawodawstwa zwyklego znajduje ona swe odzwierciedlenie w przepisach ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie dzialalnosci gospodarczej (Dz. U. Nr 173, poz. 1807 ze zm.). Zgodnie z art. 6 ust. 1 powolanej ustawy "Podejmowanie, wykonywanie i zakonczenie dzialalnosci gospodarczej jest wolne dla kazdego na rownych prawach, z zachowaniem warunkow okreslonych przepisami prawa". Organ administracji publicznej nie moze zadac ani uzaleznic swojej decyzji w sprawie podjecia, wykonywania lub zakonczenia dzialalnosci gospodarczej przez zainteresowana osobe od spelnienia przez nia dodatkowych warunkow, w szczegolnosci przedlozenia dokumentow lub ujawnienia danych, nieprzewidzianych przepisami prawa (art. 6 ust. 2).

W odniesieniu do zarzutu niezgodnosci art. 5 ustawy zmieniajacej z art. 32 ust. 1 Konstytucji, Prokurator Generalny wyjasnil, ze ustawodawca, wprowadzajac nowe zasady skladania egzaminu adwokackiego, musial wybrac jakas date poczatkowa, od ktorej te zasady beda stosowane. Ta data jest dzien 1 stycznia 2006 r., a wiec pol roku od uchwalenia ustawy. Okres ten, zdaniem Prokuratora, byl wystarczajacy, by aplikanci adwokaccy przystosowali sie do nowej sytuacji prawnej. Prokurator jednoczesnie podkreslil, ze zakres tematyki podlegajacy sprawdzeniu podczas egzaminu zawodowego, okreslony przez art. 78 ust. 3 ustawy - Prawo o adwokaturze, w zasadzie pokrywa sie z zakresem wczesniej przewidzianym przez "Regulamin aplikacji adwokackiej i egzaminu adwokackiego", ktory byl opracowany na podstawie uchwal Naczelnej Rady Adwokackiej.

Za niezgodny z art. 2 Konstytucji Prokurator Generalny uznal art. 10 ustawy nowelizujacej, w zakresie, w jakim przepis ten wprowadzil zasade odplatnosci za aplikacje adwokacka dla aplikantow adwokackich, ktorzy rozpoczeli aplikacje przed dniem wejscia w zycie ustawy nowelizujacej (art. 76b ustawy znowelizowanej).

3. Marszalek Sejmu, w imieniu Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej, w pismie z 12 kwietnia 2006 r. ustosunkowal sie do zarzutow sformulowanych we wniosku Rady, wnoszac o stwierdzenie, ze zakwestionowane przepisy sa zgodne ze wskazanymi przez wnioskodawce wzorcami konstytucyjnymi.

Sejm uznal rownoczesnie, ze NRA nie posiada legitymacji procesowej do wystepowania z wnioskiem o zbadanie zgodnosci z Konstytucja calej ustawy nowelizujacej, i wniosl, na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK, o umorzenie postepowania w tym zakresie.

Odnosnie do zarzutow dotyczacych przepisu art. 4 ust. 1a ustawy znowelizowanej, Sejm uznal, ze powolanie art. 17 ust. 1 Konstytucji jako wzorca konstytucyjnego jest calkowicie chybione. Osoby swiadczace pomoc prawna nie wykonuja zawodu zaufania publicznego i nie naleza do korporacji prawniczych. U podstaw wprowadzenia zaskarzonego przepisu legla koniecznosc unormowania sytuacji juz istniejacej. Tego rodzaju dzialalnosc, jak wskazuje Rada, byla prowadzona, a przepisy ustaw korporacyjnych nie pozwalaly na wskazanie, jakiego rodzaju dzialalnosc albo jakie czynnosci wchodzace w ramy szeroko rozumianych swiadczen prawniczych sa zastrzezone dla zawodu radcy lub adwokata.

Sejm odrzucil rowniez zarzuty dotyczace naruszenia przez art. 4 ust. 1a ustawy znowelizowanej standardow poprawnej legislacji, rozumianych przez wnioskodawce, jako "zaprzeczajace celowi, dla ktorego ustawa zostala stworzona".

Co do zarzutu sprzecznosci art. 66 ust. 1 pkt 2 ustawy znowelizowanej z art. 17 ust. 1 Konstytucji, Sejm zwrocil uwage, ze ustawodawca uzaleznil prawo wykonywania zawodu adwokata od spelnienia przez kandydata do wykonywania tego zawodu okreslonych warunkow dotyczacych nie tylko kwalifikacji zawodowych, ale takze moralnych. To okregowa rada adwokacka podejmuje uchwale w sprawie wpisu na liste adwokatow. Dowodzi to, zdaniem Sejmu, ze zarzut Rady, zgodnie z ktorym "do wykonywania zawodu adwokata dopuszczane sa osoby, ktore nie sa poddawane weryfikacji ze strony samorzadu na jakimkolwiek etapie", jest bezzasadny.

Kolejny zarzut, do ktorego odniosl sie Sejm, dotyczy art. 66 ust. 1a pkt 2-4 w zwiazku z art. 66 ust. 1b i 1c ustawy znowelizowanej. Zdaniem Sejmu, ustawodawca, uchwalajac te przepisy, uznal, ze osobom posiadajacym wyzsze wyksztalcenie prawnicze i spelniajacym okreslone w ustawie warunki nalezy umozliwic pozaaplikacyjna droge do zawodu adwokata. Takze i w tym wypadku Sejm nie dopatrzyl sie naruszenia art. 17 ust. 1 Konstytucji.

Sejm uznal za nietrafne takze zarzuty niekonstytucyjnosci art. 75a-75j oraz art. 78-78i ustawy znowelizowanej. W opinii Sejmu kwestia "doplywu do zawodu" nie miesci sie w kompetencji zawartej w art. 17 ust. 1 Konstytucji. Ustawowe uregulowanie procedury naboru na aplikacje i egzaminu zawodowego nie jest niezgodne z konstytucyjnymi zasadami samorzadnosci. Analiza roznych rozwiazan dotyczacych naboru do zawodow zaufania publicznego, zawartych w obowiazujacych ustawach o poszczegolnych zawodach zaufania publicznego, dowodzi, zdaniem Sejmu, ze egzamin na aplikacje albo egzamin zawodowy jest indyferentny konstytucyjnie.

Sejm nie zgodzil sie rowniez z zarzutami pod adresem art. 5 ustawy nowelizujacej. Wywodzi, ze przewidziane w zaskarzonym przepisie rozwiazanie miesci sie w swobodzie ustawodawczej Sejmu. Z tych wzgledow nie mozna dopatrywac sie niezgodnosci tego przepisu z art. 2 Konstytucji.

Zdaniem Sejmu, rowniez zarzut naruszenia konstytucyjnej zasady rownosci nie ma w przedmiotowej sytuacji zastosowania.

W opinii Sejmu, nie ma rowniez podstaw do stwierdzenia niezgodnosci art. 6 i art. 10 ustawy nowelizujacej z art. 2 Konstytucji. Jak wywodzi Sejm, w swietle analizy art. 10 ustawy nowelizujacej (zgodnie z ktorym art. 75a ust. 1, 2, 4 i 5 ustawy znowelizowanej wszedl w zycie po uplywie 14 dni od dnia ogloszenia, przy czym zastosowany byc mogl od dnia 1 stycznia 2006 r.) i art. 6 ust. 27 ustawy nowelizujacej (nakazujacego stosowanie art. 75a ust. 3 ustawy znowelizowanej od dnia 10 wrzesnia 2005 r.) stawiane przez Rade zarzuty nie znajduja uzasadniania. Tym samym nie wydaje sie uzasadnione stanowisko, ze zakwestionowane przepisy naruszaja zasade poprawnej legislacji, gdyz odmiennie reguluja date stosowania art. 75a ustawy znowelizowanej.

Za zgodny z Konstytucja uznal Sejm art. 10 ustawy nowelizujacej. Co prawda Sejm podzielil poglad Rady, ze ustawa nowelizujaca nie zawiera odpowiednich przepisow przejsciowych, ktore regulowalyby kwestie odplatnosci za odbywanie aplikacji aplikantow bedacych w trakcie odbywania aplikacji, jednak zakwestionowal poglad o naruszeniu zasady ochrony praw nabytych. Zasada ta nie ma charakteru bezwzglednego i, jak podnosi Sejm, dopuszczalne jest ograniczenie lub znoszenie praw nabytych w razie kolizji wartosci znajdujacych sie u podstaw tej zasady z innymi wartosciami konstytucyjnymi.

4. Pismem z 11 kwietnia 2006 r. Naczelna Rada Adwokacka zlozyla dodatkowe uzupelnienie argumentacji zawartej we wniosku z 19 pazdziernika 2005 r.

Dodatkowego rozwazenia, zdaniem Rady, wymaga kwestia pozycji adwokatury w systemie organow ochrony prawnej w zwiazku z powierzeniem jej wladztwa o charakterze publicznoprawnym, zgodnie z zasada subsydiarnosci. Sprawowanie przez adwokature "pieczy" nad nalezytym wykonywaniem zawodu zaufania publicznego jest sposobem realizacji zasady pomocniczosci (subsydiarnosci), zawartej wprost w preambule do Konstytucji i stanowiacej element demokratycznego panstwa prawnego. W demokratycznym panstwie prawnym poszczegolne jego elementy nawzajem sie rownowaza - dotyczy to nie tylko trzech podstawowych segmentow wladzy panstwowej, ale takze takich instytucji, ktorym ustawodawca powierzyl okreslone funkcje publiczne (chodzi tu na przyklad o Najwyzsza Izbe Kontroli lub Rzecznika Praw Obywatelskich), nie zaliczajac ich jednakze do zadnej z wladz. Dzieki temu wladza wykonawcza nie moze uzyskac nadmiernej przewagi nad innymi organami wladzy publicznej, a takze nad instytucjami samorzadowymi. Nalezy to postrzegac jako przejaw zasady powsciagliwosci wladz, zgodnie z ktora wspoldzialanie niezaleznych podmiotow sprawujacych wladztwo publiczne jest pojmowane jako hamulce wladzy publicznej.

Konsekwencja takiego modelowania instytucji ustrojowych jest unikanie koncentracji wladzy w panstwie. Proces ten dotyczy takze wymiaru sprawiedliwosci, czego przykladem jest powolywanie sedziow przez Prezydenta, ale na wniosek Krajowej Rady Sadownictwa, do ktorej Minister Sprawiedliwosci deleguje przedstawicieli - nie majac jednak w niej wiekszosci. Podobna role spelnia niezalezna od sadow i wladzy wykonawczej adwokatura, podlegajaca nadzorowi Ministra Sprawiedliwosci.

Zaskarzone we wniosku rozwiazania, przyznajace Ministrowi Sprawiedliwosci i jednoczesnie Prokuratorowi Generalnemu rozstrzygajacy glos przy naborze na aplikacje adwokacka i przy egzaminie zawodowym, naruszaja, w ocenie NRA - ustrojowa koncepcje rownowagi podmiotow uczestniczacych w sprawowaniu wladzy publicznej.

Rada podkresla rowniez, ze tak daleko idace ograniczenia w sprawowaniu funkcji przez adwokature, pozbawienie jej zasadniczych atrybutow niezaleznosci, takich jak prawo decydowania o tym, kto ma prawo stac sie czlonkiem korporacji, prowadzi do naruszenia zasad demokratycznego panstwa prawnego. Instytucja niezaleznej adwokatury ma na celu urzeczywistnienie zasady dekoncentracji wladzy publicznej, unikania jej monopolizowania.

NRA uznaje zatem, ze zaskarzone regulacje, w zakresie nowej organizacji naboru na aplikacje i organizacji egzaminu zawodowego, naruszaja nie tylko art. 17 ust. 1 Konstytucji, lecz takze art. 2 Konstytucji.

W przekonaniu wnioskodawcy art. 4 ust. 1a ustawy znowelizowanej, naruszajac art. 17 ust. 1 Konstytucji, moze takze wplywac posrednio na realizacje pewnego zakresu konstytucyjnego prawa obywateli do sadu, to jest prawa do odpowiedniej reprezentacji w sadzie. Niezaleznosc adwokatury laczy sie z realizacja tego prawa w ten sposob, iz sa oni reprezentowani przez niezaleznego od wymiaru sprawiedliwosci przedstawiciela, korzystajacego z ochrony prawnej, zobowiazanego do zachowania tajemnicy zawodowej i objetego obowiazkowym ubezpieczeniem odpowiedzialnosci cywilnej. Obecne rozwiazanie (art. 4 ust. 1a), w ocenie NRA, oslabia te role, bo dopuszcza do swiadczenia pomocy prawnej osoby nieposiadajace gwarancji niezaleznosci i zachowania tajemnicy zawodowej, nie chronione przez system zakazow dowodowych i niepodlegajace zadnemu kodeksowi etyki. Zdaniem Rady osoba, ktorej przyslugiwaloby prawo do swiadczenia pomocy prawnej, powinna spelniac nastepujace wymagania: a) weryfikacja przydatnosci do zawodu w formie egzaminu dopuszczajacego do jego wykonywania, b) obowiazkowa przynaleznosc do samorzadu zawodowego, sprawujacego piecze nad nalezytym wykonywaniem zawodu, c) zwiazanie tajemnica zawodowa, d) odpowiedzialnosc dyscyplinarna, e) obowiazkowe ubezpieczenie odpowiedzialnosci cywilnej.

Dopiero spelnienie powyzszych warunkow moze zapewnic pewne minimum ochrony interesow klienta. Osoby swiadczace pomoc prawna na podstawie art. 4 ust. 1a - nie daja zadnej z tych gwarancji.

W podsumowaniu NRA podtrzymala stanowisko zawarte we wniosku z 19 pazdziernika 2005 r., podnoszac dodatkowo, ze zarzut naruszenia art. 2 Konstytucji, dotyczy rowniez:

- art. 1 pkt 5 lit. b ustawy nowelizujacej, zmieniajacego art. 58 pkt 12 lit. b ustawy nowelizowanej,

- art. 75a ustawy znowelizowanej, w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 14 ustawy nowelizujacej, i art. 75b-75j ustawy znowelizowanej, dodanych przez art. 1 pkt 15 ustawy nowelizujacej,

- art. 78 ustawy znowelizowanej, w brzmieniu okreslonym art. 1 pkt 19 ustawy nowelizujacej, i art. 78a-78i ustawy znowelizowanej, dodanych przez art. 1 pkt 20 ustawy nowelizujacej.

II

W trakcie rozprawy przed Trybunalem Konstytucyjnym 19 kwietnia 2006 r. uczestnicy postepowania szczegolowo przedstawili swoje stanowiska. Jednoczesnie Naczelna Rada Adwokacka wniosla, zgodnie z trescia pisma zlozonego 11 kwietnia 2006 r., o uwzglednienie jako dodatkowego wzorca kontroli konstytucyjnej, w zakresie dotyczacym badania art. 1 pkt 5 lit. b ustawy nowelizujacej, zmieniajacego art. 58 pkt 12 lit. b ustawy znowelizowanej, oraz art. 75a ustawy znowelizowanej, w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 14 ustawy nowelizujacej, i art. 75b-75j ustawy znowelizowanej, dodanych przez art. 1 pkt 15 ustawy nowelizujacej, niezaleznie od art. 17 ust. 1 Konstytucji, takze art. 2 Konstytucji.

Odnoszac sie do pytania sedziego sprawozdawcy dotyczacego zarzutu niespojnosci pomiedzy art. 10 i art. 6 ustawy nowelizujacej, prowadzacej w konsekwencji do niezgodnosci z art. 2 Konstytucji, wnioskodawca dostrzeglszy nieprecyzyjnosc tak sformulowanego zarzutu wniosl o wycofanie wniosku w tym zakresie.

Pozostali uczestnicy postepowania podtrzymali stanowiska zajete na pismie i zawarta w nich argumentacje, przy czym przedstawiciel Prokuratora Generalnego, w zwiazku ze zgloszonym na rozprawie wnioskiem NRA o wycofanie zarzutu sformulowanego w odniesieniu do niezgodnosci art. 6 i art. 10 ustawy nowelizujacej - z art. 2 Konstytucji, wniosl o umorzenie postepowania w tym zakresie.

III

Trybunal Konstytucyjny zwazyl, co nastepuje:

1. Uwagi wstepne.

Naczelna Rada Adwokacka w skierowanym do Trybunalu Konstytucyjnego wniosku zakwestionowala szereg wskazanych przez siebie przepisow tak ustawy nowelizujacej, jak i znowelizowanej. Kwestionowane przez wnioskodawce przepisy dotycza egzaminu konkursowego na aplikacje adwokacka, ustalania zasad skladania egzaminu adwokackiego, przystepowania do egzaminu adwokackiego bez odbycia aplikacji adwokackiej, wpisu na liste adwokatow bez odbycia aplikacji i zdawania egzaminu adwokackiego, odplatnosci za rozpoczeta juz aplikacje, a takze - swiadczenia pomocy prawnej przez osoby z wyzszym wyksztalceniem prawniczym niebedace adwokatami.

Nalezy przypomniec, ze zasadnicze kwestie poruszone we wniosku byly uprzednio przedmiotem rozstrzygniec Trybunalu Konstytucyjnego. W szczegolnosci w orzeczeniu z 21 maja 2002 r. w sprawie o sygn. K 30/01 (OTK ZU nr 3/A/2002, poz. 32) Trybunal Konstytucyjny stwierdzil, ze Konstytucja nie gwarantuje ani nie wyznacza granic dzialania adwokatom (ani innej prawniczej grupie zawodowej), pozostawiajac te kwestie odpowiednim ustawom.

Natomiast w orzeczeniu z 26 listopada 2003 r. w sprawie o sygn. SK 22/02 (OTK ZU nr 9/A/2003, poz. 97) Trybunal orzekl, _e "uprawnione byloby (...) stwierdzenie, ze podjecie czynnosci zawodowej polegajacej na swiadczeniu pomocy prawnej odniesc sie moze do dzialania innej kategorii podmiotow" niz adwokaci czy radcy prawni.

W wyroku z 18 lutego 2004 r. w sprawie o sygn. P 21/02 (OTK ZU nr 2/A/2004, poz. 9) Trybunal Konstytucyjny, odpowiadajac na pytanie prawne Naczelnego Sadu Administracyjnego, orzekl, ze nabor na aplikacje adwokacka i radcowska jest sprawa publiczna, dotyczy bowiem korzystania z wolnosci wyboru zawodu (gwarantowanej w art. 65 ust.1 Konstytucji). Jako taka kwestia ta pozostaje poza zakresem regulacji wewnatrzkorporacyjnych i zgodnie z art. 31 ust. 3 i art. 65 ust. 1 Konstytucji podlega regulacji ustawowej. Ustawodawca dostosowal odpowiednie przepisy ustaw o adwokaturze i radcach prawnych do orzeczenia Trybunalu Konstytucyjnego po szesnastu miesiacach od ogloszenia wyroku Trybunalu, co skutkowalo m.in. wstrzymaniem naboru na aplikacje w oczekiwaniu na nowelizacje ustaw korporacyjnych.

W orzeczeniu o sygn. P 21/02 Trybunal zaakcentowal, ze piecza samorzadow prawniczych zawodow zaufania publicznego sprawowana byc winna w "granicach interesu publicznego i dla jego ochrony". Interes ten nie moze byc przy tym utozsamiany z interesem korporacji zawodowej czy tez jej czlonkow. Trybunal Konstytucyjny podtrzymuje stanowisko zawarte w przytoczonych tu orzeczeniach.

W powolanych orzeczeniach Trybunal potwierdzil, ze wybor modelu naboru do zawodow prawniczych nalezy do ustawodawcy dzialajacego na gruncie obowiazujacych unormowan konstytucyjnych. Konstytucja nie przesadza jednoznacznie trybu ksztalcenia teoretycznego oraz przygotowania praktycznego do wykonywania reglamentowanych zawodow prawniczych. Niemniej dla dobra wymiaru sprawiedliwosci stanowiacego element interesu publicznego i dla dobra osob (podmiotow) korzystajacych z pomocy prawnej przygotowanie to winno odpowiadac kryteriom wysokiej jakosci i wiarygodnosci kojarzonej z pojeciem zaufania publicznego.

Trybunal Konstytucyjny we wszystkich przytoczonych przypadkach orzekal w granicach skierowanego do Trybunalu wniosku badz pytania prawnego. Ich zakresem pozostaje zwiazany. Nie bylo i nie jest funkcja Trybunalu ksztaltowanie czy tez dokonywanie wyboru modelu przygotowania do wykonywania zawodow prawniczych.

Nie ulega watpliwosci, ze modele te moga byc rozne. W nierownym stopniu moga tez uwzgledniac takie wartosci jak spoleczna dostepnosc pomocy prawnej, odpowiedzialnosc za poziom swiadczonej pomocy prawnej, dostepnosc poszczegolnych zawodow prawniczych dla aspirujacych do ich wykonywania. Zadaniem ustawodawcy (i przedmiotem jego odpowiedzialnosci) jest okreslenie optymalnego w danej sytuacji modelu przygotowania i wykonywania zawodu prawnika. Przyjete rozwiazania cechowac musi wszakze koherencja i brak sprzecznosci, rowne traktowanie osob wykonujacych poszczegolne zawody prawnicze lub aspirujacych do ich wykonywania, unikanie rozwiazan sprzyjajacych omijaniu prawa, a takze przerzucaniu ryzyka niewlasciwie swiadczonych uslug prawniczych na odbiorcow tych swiadczen (w tym zwlaszcza: gorzej sytuowanych).

W ocenie Trybunalu zawody zaufania publicznego wymagaja szczegolnej ochrony odbiorcow swiadczonych w ich ramach uslug. Z tego powodu tak weryfikacja przygotowania do zawodu, jak i nabor do zawodu nie moga byc pozostawione nieograniczonej swobodzie gry rynkowej, bez jakichkolwiek regulacji i wymogow profesjonalnych i etycznych. Okreslenie wymogow nalezy do ustawodawcy, ktory ponosi spoleczna i polityczna odpowiedzialnosc za dokonany wybor.

Nadanie pewnym zawodom charakteru zawodow zaufania publicznego oznacza, w rozumieniu Konstytucji, ustawowa dopuszczalnosc nakladania pewnych ograniczen w zakresie konstytucyjnej wolnosci dostepu do zawodu i jego wykonywania (art. 65 ust. 1 Konstytucji) oraz objecie osob wykonujacych takie zawody obowiazkiem przynaleznosci do samorzadu zawodowego. Konstytucyjnym zadaniem samorzadu zawodowego jest piecza nad zgodnym z regulami wlasciwymi dla danego zawodu jego wykonywaniem.

Podstawa wlaczenia okreslonego zawodu do kategorii zawodu zaufania publicznego powinno byc zawsze uznanie, ze nalozenie owych ograniczen nie nastepuje w celu stworzenia okreslonej grupie zawodowej przywilejow, lecz ma sluzyc interesowi publicznemu, a zakres ograniczen winien byc odpowiedni do ochrony tego interesu.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 Konstytucji od decyzji ustawodawcy (tj. Sejmu i Senatu) zalezy nadanie danemu zawodowi prawniczemu w drodze ustawy statusu zawodu zaufania publicznego i wykreowanie samorzadu tego zawodu. Ustawodawca, po pierwsze, okreslil poszczegolne, odrebne zawody prawnicze zaufania publicznego oraz sprecyzowal zasady ich wykonywania. Po drugie, potraktowal aplikacje jako stadium przygotowujace do konkretnego, wybranego zawodu prawniczego. Po trzecie, w przypadku kazdego z zawodow prawniczych przewidziany egzamin uksztaltowany zostal jako egzamin o charakterze zawodowym, sprawdzajacy przygotowanie i przydatnosc do konkretnego zawodu prawniczego. Po czwarte, ustawodawca nie sformulowal, jako zalozenia generalnego, swobodnego "przeplywu" pomiedzy poszczegolnymi zawodami prawniczymi. Okolicznosci te dowodza, ze ustawodawca dostrzega i zachowuje specyfike poszczegolnych zawodow prawniczych. W tej sytuacji calkowite wylaczenie samorzadow zawodowych od ustalania (czy tez wspolustalania) zasad egzaminu zawodowego pozostaje w kolizji z przyjetym modelem.

Od decyzji ustawodawcy zalezy ponadto wyposazenie wykreowanych samorzadow zawodowych w konstytucyjna gestie sprawowania pieczy nad nalezytym wykonywaniem zawodu. Trybunal Konstytucyjny nie decyduje o rodzajach, zasiegu i zasadach wykonywania prawniczych zawodow zaufania publicznego jako zawodow reglamentowanych. Decyzje w tym zakresie podjal - ustanawiajac poszczegolne ustawy o prawniczych zawodach zaufania publicznego - ustawodawca (Sejm i Senat). W zakresie, w ktorym regulacje te nie pozostaja w kolizji z unormowaniami konstytucyjnymi, Trybunal Konstytucyjny musi regulacje te w pelni respektowac wraz z domniemaniem ich konstytucyjnosci.

Po pierwsze, to z woli ustawodawcy utrzymana zostala wielosc reglamentowanych zawodow prawniczych swiadczacych w zroznicowanym zakresie kwalifikowane uslugi prawnicze. Z woli ustawodawcy nie zostal wprowadzony (spotykany w systemach prawnych szeregu innych panstw) jednolity system panstwowego przygotowania do wykonywania zawodow prawniczych. Z woli ustawodawcy ksztalcenie to odbywa sie w trybie roznych aplikacji i zostalo powierzone poszczegolnym samorzadom prawniczym. Z woli ustawodawcy organy samorzadu zawodowego zostaly wyposazone w uprawnienie do okreslania zasad odbywania odrebnych, wlasciwych dla siebie aplikacji, co podtrzymuje ustawa nowelizujaca.

Po wtore, ustawodawca, zachowujac istotne dystynkcje pomiedzy trybem przygotowania do poszczegolnych zawodow prawniczych, utrzymal, rowniez w ustawie nowelizujacej, daleko posuniete roznice w programach ksztalcenia, doborze przedmiotow oraz w dlugosci trwania poszczegolnych aplikacji, a nadto - w zakresie wymagan dotyczacych form praktyki zawodowej. Trybunal Konstytucyjny nie moze nie dostrzegac tych roznic, stojac zarazem na strazy prawa kazdego do rownego traktowania przez wladze publiczne (art. 32 ust. 1 zd. 2 Konstytucji).

Utrzymanie przez ustawodawce reglamentowanych zawodow prawniczych stanowi wyraz przekonania, ze istnieja wazne spoleczne racje ich wyodrebnienia dla wykonywania kwalifikowanych czynnosci w sferze stosowania prawa. Ustawodawca nie poprzestal w odniesieniu do tych czynnosci tylko na wymogu ukonczenia wyzszych studiow prawniczych. Trybunal Konstytucyjny podziela w tym zakresie przekonania ustawodawcy wyrazone w ustanowionych i utrzymanych w mocy, takze po nowelizacji z 30 czerwca 2005 r., regulacjach ustawowych.

Oceniajac zgodnosc z Konstytucja przepisow zakwestionowanych we wniosku Naczelnej Rady Adwokackiej, Trybunal Konstytucyjny nie moze odejsc od rozwiazan modelowych, wprowadzonych przez samego ustawodawce. Trybunal podziela przekonanie, ze otwarcie zawodow prawniczych i zwiekszenie dostepnosci (finansowej i terytorialnej, takze dla mniej zamoznej czesci spoleczenstwa) uslug prawniczych, jest pozadane. Musi ono jednak nastepowac w drodze calosciowych rozwiazan wewnetrznie spojnych, ktore w sposob przejrzysty uksztaltuja model prawniczego ksztalcenia zawodowego oraz zasady przeplywu pomiedzy wysoko kwalifikowanymi zawodami prawniczymi.

Ustawodawca winien nadto dostrzegac potrzebe zagwarantowania wlasciwego standardu legalnie wykonywanej pomocy prawnej oraz okreslic zasady odpowiedzialnosci za nienalezyte jej swiadczenie. W ocenie Trybunalu Konstytucyjnego w ramach obowiazujacych unormowan konstytucyjnych miesci sie mozliwosc swiadczenia pomocy prawnej w zakresie scisle sprecyzowanym i niewymagajacym szczegolnych kwalifikacji od osob nienalezacych do prawniczych zawodow zaufania publicznego. Ustawodawca moze nadto w przyszlosci wprowadzic inny model przygotowania do swiadczenia tej pomocy, np. w postaci ujednoliconego ksztalcenia panstwowego zakonczonego panstwowym egzaminem prawniczym. Wymagaloby to jednak radykalnych zmian dotychczasowych unormowan utrzymanych w mocy przez ustawodawce. To zas pozostaje poza polem kognicji Trybunalu Konstytucyjnego.

Z faktu, ze nowelizujac ustawe - Prawo o adwokaturze, ustawodawca nie dokonal zasadniczej przebudowy dotychczasowego sposobu ksztalcenia aplikantow, mozna wnosic, ze nie bylo objete intencjami ustawodawcy oraz zrealizowanym zamiarem przeprowadzenie kompleksowej reformy modelu przygotowania zawodowego kadr prawniczych.

2. Zarzuty naruszenia art. 118 ust. 3 i art. 119 ust. 1 i 2 Konstytucji.

W pierwszej kolejnosci Trybunal Konstytucyjny rozwazyl zarzut niekonstytucyjnosci calej ustawy ze wzgledu na naruszenie trybu ustawodawczego. Wnioskodawca bowiem wskazal, ze w trakcie uchwalania ustawy nowelizujacej doszlo do naruszen art. 118 ust. 3 Konstytucji w zwiazku z art. 34 ust. 2 pkt 5 Regulaminu Sejmu, a nadto - art. 119 ust. 1 i 2 Konstytucji.

Zgodnie z art. 118 ust. 3 Konstytucji "wnioskodawcy, przedkladajac Sejmowi projekt ustawy", przedstawic powinni "skutki finansowe jej wykonania". Art. 34 ust. 2 pkt 5 Regulaminu Sejmu (ustanowionego w formie uchwaly Sejmu) zostal przywolany przez wnioskodawce jako mieszczacy wymog, by uzasadnienie projektu ustawy wskazywalo zrodla finansowania jej wdrozenia, o ile projekt ustawy zaklada "obciazenie budzetu panstwa lub budzetow jednostek samorzadu terytorialnego".

Brak wspomnianych obciazen upowaznia - w ocenie Trybunalu Konstytucyjnego - do pominiecia w uzasadnieniu projektu ustawy zrodel finansowania jej wdrozenia, a ich znikomy wymiar ogranicza znaczenie cytowanego wymogu regulaminowego.

Art. 119 ust. 1 Konstytucji stanowi, ze "Sejm rozpatruje projekt ustawy w trzech czytaniach". Art. 119 ust. 2 reguluje natomiast prawo wnoszenia poprawek do projektu ustawy w czasie rozpatrywania go przez Sejm. Unormowanie to przyznaje takie uprawnienie wnioskodawcy projektu, poslom oraz Radzie Ministrow.

Poza zarzutem, ktorego istota sprowadza sie do braku wskazania zrodel finansowania realizacji projektowanej ustawy (tj. pominiecia wymogu przewidzianego w art. 118 ust. 3 Konstytucji), wnioskodawca nie okreslil, na czym polegalo naruszenie konstytucyjnych regul stanowienia kwestionowanej we wniosku ustawy. NRA nie sprecyzowala tez innych okolicznosci uzasadniajacych zarzuty dotyczace trybu uchwalenia ustawy nowelizujacej.

Przyjmujac, ze Trybunal Konstytucyjny - niezaleznie od stopnia okreslonosci podniesionych we wniosku zastrzezen formalnych - dokonuje oceny poprawnosci trybu ustanowienia aktu objetego kontrola konstytucyjnosci, analiza przebiegu prac komisji sejmowych w rozpatrywanej sprawie nie potwierdza zasadnosci zarzutow. Dotyczy to rowniez prac podkomisji specjalnej, powolanej - najpierw - dla rozpatrzenia projektu poselskiego, a nastepnie - projektu rzadowego ustawy nowelizujacej (od ukonstytuowania sie podkomisji w dniu 2 pazdziernika 2003 r. po jej 49 posiedzenie w dniu 16 lutego 2005 r.).

Taka ocene uzasadnia wglad w dokumentacje prac komisji i podkomisji nad projektami ustawy nowelizujacej: rzadowym i poselskim (trwajacych od 16 marca do 16 czerwca 2005 r.) Dokumentacja ta nie dostarcza przeslanek dla uznania przebiegu prac za niezgodny z dyspozycjami art. 119 ust. 1 i 2 Konstytucji. Okolicznosc, ze projekt rzadowy, rozpatrzony w drugim czytaniu na posiedzeniu plenarnym i skierowany wraz z projektem poselskim do prac w komisjach, nie stal sie przedmiotem trzeciego czytania - na skutek zaaprobowania przez Sejm wniosku mniejszosci (potraktowanego jako najdalej idaca poprawka, a bazujacego na poddanym pierwszemu i drugiemu czytaniu projekcie poselskim), nie stanowi uchybienia wymogowi trzech czytan (por. L. Garlicki, Opinia w sprawie porzadku glosowania wnioskow mniejszosci oraz ich dopuszczalnego zakresu, [w:] Komentarz do Regulaminu Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej, Biuro Studiow i Ekspertyz, Warszawa 1997). Wymog ten zostal w pelni bowiem zrealizowany w odniesieniu do projektu poselskiego ustawy nowelizujacej ustawe - Prawo o adwokaturze.

W odniesieniu do wymogu przedstawienia skutkow finansowych projektowanej ustawy, a zwlaszcza w szczegolnosci zrodel finansowania jej wdrozenia, nalezy zwrocic uwage na niewielka skale obciazen dla budzetu panstwa. Przy zalozonej w projekcie poselskim (ktory stal sie podstawa uchwalonej ustawy nowelizujacej) odplatnosci poddania sie egzaminowi konkursowemu na aplikacje, nadto - z uwagi na odplatnosc aplikacji adwokackiej oraz egzaminu adwokackiego realne konsekwencje finansowe dla budzetu panstwa wdrozenia zaskarzonej ustawy nowelizujacej moga byc uznane za znikome. Brak zatem dostatecznych przeslanek dla twierdzenia, ze przy wnoszeniu poselskiego projektu ustawy oraz przy nadaniu ustawie nowelizujacej ostatecznego ksztaltu (w trakcie trzeciego czytania) nastapilo istotne naruszenie wymogu przewidzianego w art. 34 ust. 2 pkt 5 Regulaminu Sejmu.

Z tego wzgledu zarzut niepelnego przedstawienia przez wnoszacych projekt skutkow finansowych wykonania ustawy (zmieniajacych sie przy kolejnych modyfikacjach projektu w toku prac sejmowych oraz w warunkach roznego zakresu stosowania ustawy w 2005 r. i w latach pozniejszych) nie moze byc - zdaniem Trybunalu Konstytucyjnego - wystarczajaca przeslanka dla uznania calej ustawy za niekonstytucyjna.

Zarzuty wnioskodawcy nie moga byc uwzglednione w zakresie, w jakim ustawa nowelizujaca - co trafnie podkresla w swym stanowisku, z 12 kwietnia 2006 r., Marszalek Sejmu - zawiera unormowania siegajace poza kwestie odnoszace sie do adwokatury. W tym obszarze wykracza ona poza krag spraw, ktory obejmuje legitymacja Naczelnej Rady Adwokackiej do inicjowania kontroli konstytucyjnosci.

3. Problem konstytucyjnosci art. 4 ust. 1a ustawy znowelizowanej.

Kwestionowany przez NRA art. 4 ust. 1a ustawy znowelizowanej przewiduje, ze: "Przepis ust. 1 nie stanowi przeszkody do swiadczenia pomocy prawnej, o ktorej mowa w ust. 1, przez osoby posiadajace wyzsze wyksztalcenie prawnicze, z wyjatkiem zastepstwa procesowego, chyba ze osoby te dzialaja na podstawie art. 87 1 Kodeksu postepowania cywilnego w charakterze pelnomocnika pozostajacego w stalym stosunku zlecenia, jesli przedmiot sprawy wchodzi w zakres tego zlecenia, badz tez sprawujacego zarzad majatkiem lub interesami strony".

Art. 4 ust. 1 ustawy znowelizowanej, do ktorego odwoluje sie przytoczone unormowanie, wylicza kategorie czynnosci, jakie skladaja sie na wykonywanie zawodu adwokata. Obejmuje: udzielanie porad prawnych, sporzadzanie opinii prawnych, opracowywanie projektow aktow prawnych oraz wystepowanie przed sadami i urzedami.

Wnioskodawca zarzucil unormowaniu art. 4 ust. 1a ustawy znowelizowanej sprzecznosc z art. 2 i art. 17 ust. 1 Konstytucji. W ocenie Rady unormowanie to wylacza spod pieczy samorzadu adwokackiego - sprawowanej na podstawie art. 17 ust. 1 Konstytucji - swiadczenie pomocy prawnej stanowiacej domene wykonywania zawodu adwokata. Ponadto z powodu braku precyzji nie odpowiada standardom poprawnej legislacji.

Zdaniem Trybunalu Konstytucyjnego z umiejscowienia kwestionowanego przepisu, tj. art. 4 ust. 1a w sasiedztwie art. 4 ust. 1, zawierajacego wyliczenie czynnosci skladajacych sie na wykonywanie zawodu adwokata, a nadto z odeslania w art. 4 ust. 1a do art. 4 ust. 1 ustawy znowelizowanej wynika merytoryczny zwiazek tych przepisow. Nie jest zrozumiale, z jakich powodow ustawodawca posluzyl sie dla oznaczenia czynnosci pozostajacych poza zakresem wykonywania zawodu adwokata odwolaniem sie do wyliczenia typowych czynnosci tego zawodu. Takie ujecie prowadzi do uksztaltowania blednego wyobrazenia potencjalnych adresatow swiadczonej pomocy prawnej. Rodzi bowiem przekonanie, ze dzialalnosc polegajaca na swiadczeniu pomocy prawnej przez osoby wymienione w art. 4 ust. 1a ustawy znowelizowanej (tj. przez osoby wylacznie z wyzszym wyksztalceniem prawniczym, niebedace adwokatami lub radcami prawnymi) jest dzialalnoscia tego samego rodzaju, co pomoc prawna swiadczona przez adwokatow badz radcow prawnych, wykonujacych zawody zaufania publicznego w rozumieniu art. 17 ust. 1 Konstytucji.

Wykonywanie zawodu adwokata (a takze radcy prawnego czy notariusza) i swiadczenie w tych ramach pomocy prawnej wiaze sie zarowno z uzyskaniem specjalistycznego przygotowania zawodowego (w postaci odpowiedniej aplikacji i egzaminu), jak i z obowiazkiem przestrzegania tajemnicy zawodowej oraz powinnoscia ubezpieczenia sie od odpowiedzialnosci majatkowej. Podlega ponadto pieczy odpowiedniego samorzadu zawodowego i odpowiedzialnosci dyscyplinarnej. W sytuacji gdy art. 4 ust. 1a ustawy znowelizowanej dopuszcza wykonywanie tych samych czynnosci (z wylaczeniem zastepstwa procesowego) przez osoby, wobec ktorych nie formuluje zadnego ze wskazanych uprzednio wymogow (poza cenzusem wyzszego wyksztalcenia prawniczego), zostal podwazony sens wyodrebnienia przez ustawodawce zawodow: adwokata, radcy prawnego i notariusza, jako zawodow zaufania publicznego. Trybunal Konstytucyjny podkresla, ze wyodrebnienie tu wymienionych zawodow wynika z woli ustawodawcy - respektowanie tej woli rodzi zalozenie istnienia uzasadnien dla przyjetych rozstrzygniec i potrzeby ich spojnosci ze znowelizowana ustawa.

W ocenie Trybunalu Konstytucyjnego przyjete unormowanie ustawowe nie moze byc uznane za niekonstytucyjne z tego tylko powodu, ze stwarza ono mozliwosc swiadczenia pomocy prawnej przez osoby niewykonujace zawodu zaufania publicznego i nienalezace do samorzadu zawodowego. Stanowisko takie zostalo wyraziscie sformulowane w dotychczasowym orzecznictwie Trybunalu Konstytucyjnego. W wyroku z 21 maja 2002 r. w sprawie o sygn. akt K 30/01 (OTK ZU nr 3/A/2002, poz. 32) Trybunal Konstytucyjny stwierdzil, iz "zakres czynnosci przypisanych adwokatom i radcom prawnym ma swe zrodlo w ustawach, a nie w Konstytucji (...) Konstytucja ani nie wyznacza, ani nie gwarantuje zakresu dzialalnosci adwokatow". Nadto w wyroku z 26 listopada 2003 r. w sprawie o sygn. akt SK 22/02 (OTK ZU nr 9/A/2003, poz. 97) Trybunal podkreslil, ze: "ustawodawca powinien zajac wyrazne stanowisko co do kwestii podstawowej, czy i w jakim zakresie zarobkowe swiadczenie pomocy prawnej moze byc wykonywane przez osoby nienalezace do kregu podmiotow wpisanych na listy korporacyjne". W tym samym orzeczeniu Trybunal wyrazil tez poglad, ze "do ustawodawcy nalezy ocena, czy silniejsze racje interesu publicznego przemawiaja za wylacznoscia swiadczenia pomocy prawnej przez czlonkow okreslonych korporacji zawodowych, czy tez za otwarciem tej formy aktywnosci - w pewnym przynajmniej zakresie - dla osob dysponujacych jedynie wyzszym wyksztalceniem prawniczym". Dodal przy tym, ze za pierwszym rozwiazaniem przemawiaja wzgledy wskazujace na potrzebe ochrony mozliwie wysokiego standardu swiadczen pomocy prawnej i potrzebe istnienia nadzoru samorzadowego. Za drugim przemawia zas ochrona interesu tych grup spolecznych, ktorych nie stac na wysoko specjalistyczna pomoc prawna swiadczona przez adwokatow i radcow prawnych.

Ujecie art. 4 ust. 1a ustawy znowelizowanej budzi zastrzezenia konstytucyjne nie z tego powodu, ze przewiduje mozliwosc swiadczenia pomocy prawnej przez osoby niewykonujace zawodu adwokata, ale z uwagi na sposob, w jaki ustawodawca okreslil zakres i warunki swiadczenia tej pomocy.

Ze wzgledu na ochrone osob korzystajacych z pomocy prawnej Trybunal Konstytucyjny podziela krytycyzm wobec pozostawienia swiadczenia pomocy prawnej poza (okreslona przez ustawodawce) kontrola jej form i jakosci ze strony organow wladzy panstwowej lub stosownego samorzadu zawodowego. Jednoczesnie Trybunal stoi na stanowisku, ze do swiadczen pomocy prawnej, wykonywanych (co przyznaje we wspomnianym pismie przygotowawczym rowniez NRA) na podstawie przepisow ustawy o swobodzie dzialalnosci gospodarczej, nie stosuje sie, co do zasady, unormowan ustawy - Prawo o adwokaturze.

Ustrojodawca swiadomie wyodrebnil w art. 17 ust. 1 i 2 Konstytucji dwa rodzaje dzialalnosci: wykonywanie zawodu zaufania publicznego (do ktorego odnosi uregulowanie ust. 1) oraz wykonywanie innych zawodow w ramach korzystania z wolnosci gospodarczej (czego dotyczy ust. 2 wspomnianego przepisu Konstytucji).

Przyjete stanowisko wyklucza stosowanie do poddanej rozpatrzeniu dzialalnosci postanowien art. 17 ust. 1 Konstytucji. Stanowisko przeciwne wymagaloby wykreowania - i to "w drodze ustawy" - odrebnego samorzadu zawodowego i nadania swiadczeniu pomocy prawnej w oparciu o postanowienie art. 4 ust. 1a ustawy znowelizowanej statusu "zawodu zaufania publicznego". Decyzja w tym zakresie nalezy wszak do ustawodawcy.

Swiadczenie pomocy prawnej na podstawie art. 4 ust. 1a ustawy znowelizowanej nie mogloby byc de lege lata kwalifikowane jako przejaw wykonywania zawodu zaufania publicznego. Taki bowiem status nadac moze dzialalnosci zawodowej okreslonego typu jedynie ustawa. Konstatacja ta wynika z literalnego odczytania art. 17 ust. 1 Konstytucji. Ustawa nowelizujaca wspomnianego tu zabiegu nie dokonala. Utrzymala bowiem stan, w ktorym zasadnicza podstawe prawna swiadczenia pomocy prawnej przez osoby z wyzszym wyksztalceniem prawniczym stanowia przepisy o swobodzie dzialalnosci gospodarczej. Art. 4 ust. 1a stanowi - w pewnym sensie - ich uzupelnienie, wprowadzajace wymog posiadania wyzszego wyksztalcenia prawniczego. Okresla on jednak sfere swiadczenia pomocy prawnej przez osoby wskazane w art. 4 ust. 1a w sposob mylacy, a to na skutek odwolania sie wprost do wyliczenia czynnosci podejmowanych w ramach wykonywania zawodu adwokata.

Ustawa nowelizujaca, nadajac swiadczeniu pomocy prawnej status kwalifikowanej (przez wymog wyzszego wyksztalcenia prawniczego) dzialalnosci uslugowej, pozostawila ja nadal w obrebie dzialalnosci gospodarczej, realizowanej na podstawie ustawy o swobodzie dzialalnosci gospodarczej. Kierujac sie potrzeba dostepnosci pomocy prawnej (na co zwraca uwage stanowisko Sejmu), a zarazem - staraniem o zagwarantowanie niezbednego minimum fachowosci swiadczonej pomocy prawnej, ustawodawca wprowadzil w ustawie nowelizujacej nieprzewidywany dotychczas wymog, by osoby swiadczace pomoc prawna w oparciu art. 4 ust. 1a ustawy znowelizowanej legitymowaly sie ukonczeniem wyzszych studiow prawniczych.

Kwestia oceny, jakim kryteriom powinna odpowiadac swiadczona pomoc prawna, pozostaje w gestii ustawodawcy. Od decyzji ustawodawcy zalezy tez, czy swiadczenie pomocy poza prawniczymi zawodami zaufania publicznego wymaga ubezpieczenia od odpowiedzialnosci majatkowej zwiazanej ze swiadczeniem uslug oraz czy i w jakim zakresie wiaze sie z obowiazkiem zachowania tajemnicy zawodowej.

Ustawa nowelizujaca nie zawiera ujetej expressis verbis prawnej podstawy objecia pomocy prawnej swiadczonej przez absolwentow studiow prawniczych - nieadwokatow - "piecza" samorzadu adwokackiego (badz innego prawniczego samorzadu zawodowego). Wnioskodawca w swym wniosku do Trybunalu Konstytucyjnego dokonal w tym zakresie nadmiernej ekstrapolacji postanowien art. 4 ust. 1 ustawy znowelizowanej na wszelkie formy swiadczenia pomocy prawnej. Taka wykladnia prowadzi do nieuzasadnionego rozszerzenia zakresu "pieczy" realizowanej przez adwokacki samorzad zawodowy. W ocenie Trybunalu Konstytucyjnego piecza jakiegokolwiek samorzadu zawodowego (w tym samorzadu adwokackiego) - ze wzgledu na swa nature i zasieg podmiotowy - nie moze obejmowac czynnosci, ktore nie sa czynnosciami wchodzacymi w zakres wykonywania danego zawodu. Dotyczy to takze zawodu adwokata (oraz przygotowania do jego wykonywania w ramach aplikacji).

Rozwazajac jako drugi zarzut sprzecznosci art. 4 ust. 1a ustawy znowelizowanej z zasada poprawnej legislacji, wyprowadzana z art. 2 Konstytucji, Trybunal Konstytucyjny stwierdza, ze zamieszczenie kwestionowanego przez Naczelna Rade Adwokacka przepisu w tekscie znowelizowanej ustawy - Prawo o adwokaturze - przy jednoczesnym poniechaniu odpowiednich modyfikacji unormowan ustawowych dotyczacych innych zawodow prawniczych, swiadczacych pomoc prawna - prowadzi do istotnego spotegowania niejasnosci interpretacyjnych. Niejasnosci te odnosza sie do nastepstw prawnych wprowadzenia w zycie kwestionowanego art. 4 ust. 1a ustawy znowelizowanej.

Calkowicie niezrozumiale sa przeslanki umieszczenia w ustawie znowelizowanej, w segmencie odnoszacym sie do adwokatury, przepisu dotyczacego swiadczenia pomocy prawnej przez osoby nieposiadajace statusu adwokata (aplikanta adwokackiego). Przyjete rozwiazanie legislacyjne moze latwo prowadzic do mylnego przekonania, ze ustawodawca zmierzal do "przemieszczenia" swiadczenia pomocy prawnej w ramach dodanego art. 4 ust. 1a ustawy znowelizowanej z kategorii uslug prawniczych wykonywanych na podstawie zarejestrowanej dzialalnosci gospodarczej (a zatem ustawy o swobodzie dzialalnosci gospodarczej) w kierunku wykonywania zawodu adwokata. "Przemieszczenie" to nie moglo wszakze nastapic bez jednoznacznego nadania przez ustawodawce dzialalnosci okreslonej w art. 4 ust. 1a ustawy znowelizowanej statusu zawodu zaufania publicznego przy jednoczesnym spelnieniu pozostalych wymogow art. 17 ust. 1 Konstytucji, tj. przy powolaniu dla tej dzialalnosci "w drodze ustawy" odrebnego samorzadu zawodowego.

Skoro z woli ustawodawcy to nie nastapilo, dzialalnosc ta pozostaje "zwykla" dzialalnoscia zawodowa (bez przymiotow "zawodu zaufania publicznego"). Podlega ona rygorom ustawy o swobodzie dzialalnosci gospodarczej.

Intencja ustawodawcy bylo - jak sie wydaje - stworzenie specjalnej podstawy prawnej wykonywania uslug prawniczych o mniej zlozonym charakterze. Istnieja bowiem wyrazne racje spoleczne przemawiajace za poszerzeniem dostepu obywateli do profesjonalnej pomocy prawnej.

Ta godna uwagi intencja zostala wszakze zrealizowana w sposob obarczony licznymi wadami legislacyjnymi. Nie mozna tez odnalezc istotnych i racjonalnych argumentow przemawiajacych za jednoczesnym ustawowym poddaniem tej samej kategorii czynnosci zawodowych rygorystycznym wymaganiom zawodu zaufania publicznego i wylaczeniem tych wymagan w odniesieniu do osob nieobligowanych do wykazania sie specjalistycznymi kwalifikacjami (poza przeslanka wyzszego wyksztalcenia prawniczego) i wylaczonych spod nadzoru nad swiadczeniem pomocy prawnej.

Nie nalezy bagatelizowac poszukiwania miejsc pracy dla rosnacej liczby absolwentow wyzszych studiow prawniczych w sytuacji, gdy nie znajduja oni zatrudnienia w reglamentowanych zawodach prawniczych, pozostajacych pod kontrola ("piecza") prawniczych samorzadow zawodowych. W tym wzgledzie Trybunal Konstytucyjny podtrzymuje stanowisko wyrazone w wyroku z 21 maja 2001 r. w sprawie o sygn. K 30/01, ze ustawodawca winien otworzyc mozliwosc swiadczenia pomocy prawnej w ograniczonym zakresie przez osoby, ktore legitymuja sie ukonczeniem wyzszych studiow prawniczych i uzyskaly tytul zawodowy magistra prawa.

Podzielajac poglad Marszalka Sejmu oraz Prokuratora Generalnego o potrzebie nowelizacji ustaw o zawodach prawniczych, Trybunal Konstytucyjny, w pierwszym rzedzie, uznaje za nieadekwatne umiejscowienie przepisu art. 4 ust. 1a ustawy znowelizowanej w segmencie unormowan dotyczacych adwokatury.

Posluzenie sie odeslaniem do postanowien art. 4 ust. 1 ustawy znowelizowanej - w ocenie Trybunalu Konstytucyjnego - znaczaco poglebia trudnosci w rozgraniczeniu zakresu pomocy prawnej, jaka ma byc swiadczona na podstawie art. 4 ust. 1a, i zakresu pomocy swiadczonej w ramach wykonywania zawodu adwokata (a takze radcy prawnego i w pewnym zakresie notariusza).

Art. 4 ust. 1a ustawy znowelizowanej nie odpowiada wymogom dostatecznej okreslonosci prawa i poprawnej legislacji. Dotyczy to rowniez watpliwosci zwiazanych z uzyciem w tej samej ustawie zroznicowanych okreslen: "osoby posiadajace wyzsze wyksztalcenie prawnicze" oraz "ukonczyl wyzsze studia prawnicze w Rzeczypospolitej Polskiej i uzyskal tytulu magistra".

Z tych wszystkich powodow art. 4 ust. 1a ustawy znowelizowanej nie spelnia standardow dostatecznej okreslonosci prawa, tj. wymogow wyprowadzonych z art. 2 Konstytucji.

Pozostawienie swiadczenia pomocy prawnej - w oparciu o art. 4 ust. 1a ustawy znowelizowanej - bez wymogu uprzedniego przygotowania zawodowego (po ukonczeniu studiow prawniczych) oraz bez wyspecjalizowanej kontroli zawodowej moze prowadzic do niepozadanych skutkow spolecznych. W szczegolnosci idzie tu o nieodwracalne prawnie nastepstwa blednych porad czy nieuswiadamianych badz wyniklych z braku doswiadczenia zawodowego zaniechan. Zapobieganie tego typu sytuacjom lezy w zywotnym interesie szerokich kregow spoleczenstwa i wykracza poza ramy zawodowych srodowisk prawniczych.

Trybunal Konstytucyjny dostrzega zatem pilna potrzebe dokladnego sprecyzowania w odrebnej ustawie zakresu tak swiadczonych uslug prawniczych (pomocy prawnej) przy bardzo wyraznym i precyzyjnym oddzieleniu od pomocy swiadczonej przez adwokatow, radcow prawnych czy notariuszy. Zakres pomocy prawnej swiadczonej przez osoby wymienione w art. 4 ust. 1a ustawy znowelizowanej nie moglby byc tozsamy z zakresem pomocy swiadczonej przez adwokatow (badz radcow prawnych). Dotyczyc winien glownie uslug prawniczych o mniej zlozonym charakterze. Ustawodawca musi udzielic jasnej odpowiedzi na pytanie, wedlug jakich kryteriow ma nastapic podzial sfer w zakresie swiadczenia pomocy prawnej miedzy prawnikow o kwalifikacjach potwierdzonych wpisem na liste zawodu zaufania publicznego (adwokatow, radcow prawnych, notariuszy) a osoby legitymujace sie tylko wyzszym wyksztalceniem prawniczym. Ustawa ta winna okreslic nadto sposob rozpoczecia i zakonczenia tego typu dzialalnosci, zdefiniowac formy organizacyjne wskazanego tu swiadczenia pomocy prawnej, uregulowac formy nadzoru zawodowego oraz zakres i tryb egzekwowania odpowiedzialnosci za swiadczone uslugi (przy ewentualnej powinnosci majatkowego ubezpieczenia odpowiedzialnosci zawodowej). Postulowana regulacja bylaby lex specialis w relacji do nazbyt na tym polu ogolnych unormowan obowiazujacej ustawy o swobodzie dzialalnosci gospodarczej.

Sprawowanie przez samorzad adwokacki "pieczy nad nalezytym wykonywaniem zawodu" obejmuje piecze nad swiadczeniem pomocy prawnej przez adwokatow i aplikantow adwokackich. Nie wykracza swym zasiegiem poza wskazany tu krag podmiotow. Z tego powodu Trybunal Konstytucyjny nie podziela twierdzenia NRA o bezposrednim naruszeniu przez unormowanie art. 4 ust. 1a ustawy znowelizowanej art. 17 ust. 1 Konstytucji.

Art. 17 ust. 1 Konstytucji nie moze byc bowiem uznany za konstytucyjna podstawe rozciagniecia na osoby swiadczace pomoc prawna na podstawie unormowania art. 4 ust. 1a znowelizowanej ustawy pieczy nad nalezytym wykonywaniem zawodu, realizowanej przez samorzad adwokacki. Swiadczenie pomocy prawnej przez osoby wskazane w art. 4 ust. 1a ustawy znowelizowanej stanowi z istoty swej forme korzystania ze swobody dzialalnosci gospodarczej.

Nie wyklucza to uznania za pozadane roztoczenia przez samo panstwo badz wyspecjalizowane instytucje publiczne kontroli nad nalezytym swiadczeniem pomocy prawnej przez osoby z wyzszym wyksztalceniem prawniczym, majace dzialac w sferze zblizonej do okreslonej w kwestionowanym art. 4 ust. 1a ustawy znowelizowanej, a nadto - na podstawie ustawy o swobodzie dzialalnosci gospodarczej.

4. Kwestia konstytucyjnosci art. 1 pkt 5 lit. b ustawy nowelizujacej (pozbawienie Naczelnej Rady Adwokackiej uprawnienia do ustalania "zasad skladania egzaminu adwokackiego").

Naczelna Rada Adwokacka zakwestionowala konstytucyjnosc art. 1 pkt 5 lit. b ustawy nowelizujacej, ktory nadal nowe brzmienie art. 58 pkt 12 lit. b znowelizowanej ustawy - Prawo o adwokaturze. W wyniku kwestionowanej nowelizacji Naczelna Rada Adwokacka zostala pozbawiona przyslugujacego jej uprzednio uprawnienia do ustalania "zasad skladania egzaminu adwokackiego".

Aplikacja adwokacka stanowi podstawowa forme przygotowania zawodowego do podjecia i wykonywania zawodu adwokata. W ramach aplikacji adwokackiej aplikanci przechodza nie tylko szkolenie teoretyczne, ale - co stanowi jej specyfike - doskonala umiejetnosci praktyczne, objete zakresem zawodu adwokata. Podejmuja w szczegolnosci - dotychczas pod nadzorem swego patrona - czynnosci zawodowe nalezace do typowych dla wykonywania zawodu adwokata: udzielaja porad prawnych, przygotowuja opinie prawne, redaguja pisma procesowe, a nawet - w zakresie okreslonym przez prawo - podejmuja czynnosci wchodzace w zakres zastepstwa procesowego przed sadami i innymi organami. Z tego tez powodu nigdy nie istniala tzw. pozaetatowa aplikacja adwokacka.

W tym zakresie dzialalnosc aplikantow adwokackich nie odbiega od natury czynnosci zawodowych adwokatow. Czynnosci te z mocy art. 17 ust. 1 Konstytucji oraz przepisow ustawy - Prawo o adwokaturze zostaly poddane pieczy organow samorzadu adwokackiego. W trosce o jakosc czynnosci nalezacych do zakresu wykonywania zawodu adwokata oraz wlasciwego przygotowania zawodowego aplikantow adwokackich do przyszlego wykonywania zawodu adwokata (w pelnym wymiarze czynnosci zawodowych) pozadane pozostaje objecie calego przebiegu aplikacji adwokackiej piecza organow samorzadu adwokackiego nakierowana na nalezyte wykonywanie zawodu. Elementem tej pieczy jest odpowiednio znaczacy wplyw na "zasady odbywania aplikacji adwokackiej".

Elementem finalnym aplikacji adwokackiej, zamykajacym etap przygotowania do zawodu i zarazem otwierajacym mozliwosc wpisu na liste adwokatow, jest egzamin adwokacki. W okresie poprzedzajacym nowelizacje ustalanie zarowno zasad odbywania aplikacji, jak i zasad skladania egzaminu adwokackiego pozostawalo w gestii organow samorzadu adwokackiego (scislej: Naczelnej Rady Adwokackiej). Przepis art. 1 pkt 5 lit. b ustawy nowelizujacej pozbawil NRA uprawnienia do ustalania zasad skladania egzaminu adwokackiego (przy zachowaniu w kompetencjach NRA ustalania zasad odbywania aplikacji).

Nie kwestionujac potrzeby istotnego wgladu czynnika panstwowego (w tym zwlaszcza: Ministra Sprawiedliwosci) w ustalanie zasad egzaminu adwokackiego, nie sposob nie zauwazyc, ze wylaczenie wszelkiego wplywu samorzadu adwokackiego na ustalanie zasad skladania egzaminu zawodowego (jakim jest egzamin adwokacki), ktory rozstrzyga merytorycznie o dopuszczeniu do wykonywania zawodu adwokata, uniemozliwia temu samorzadowi wywiazanie sie w istotnym zakresie z powinnosci konstytucyjnej, ustanowionej w art. 17 ust. 1 Konstytucji. Trybunal Konstytucyjny zwraca przy tym uwage, ze nie chodzi tu o podejmowanie decyzji jednostkowych w ramach egzaminu adwokackiego.

Wobec wynikajacej z art. 17 ust. 1 Konstytucji pieczy samorzadu adwokackiego nad wykonywaniem zawodu adwokata, pozbawienie przez art. 1 pkt 5 lit. b ustawy nowelizujacej NRA uprawnien do ustalania "zasad skladania egzaminu adwokackiego" prowadzic moze do stanu istotnie zawezajacego szanse realizacji konstytucyjnej powinnosci wlasciwego (pelnego) sprawowania pieczy nad nalezytym wykonywaniem zawodu. Z tego powodu Trybunal Konstytucyjny uznaje art. 1 pkt 5 lit. b ustawy znowelizowanej, nadajacy nowe brzmienie art. 58 pkt 12 lit. b ustawy znowelizowanej, za niezgodny z art. 17 ust. 1 Konstytucji. Odpowiednie przyszle rozstrzygniecie ustawodawcy wymagac bedzie harmonizacji z postanowieniem art. 17 ust. 1 Konstytucji.

5. Ubieganie sie o wpis na liste adwokatow bez odbycia aplikacji i egzaminu adwokackiego (art. 66 ust. 1 pkt 2 ustawy znowelizowanej).

Wnioskodawca zarzucil niezgodnosc art. 66 ust. 1 pkt 2 ustawy znowelizowanej z art. 17 ust. 1 Konstytucji. Kwestionowany przepis zwalnia od wymogow odbycia aplikacji adwokackiej i zlozenia egzaminu adwokackiego - przy ubieganiu sie o wpis na liste adwokatow - osoby, ktore kiedykolwiek zdaly egzamin sedziowski, prokuratorski, radcowski lub notarialny.

Trybunal Konstytucyjny zwraca uwage na utrzymane przez ustawodawce w ustawie nowelizujacej istotne roznice w przebiegu aplikacji oraz w zakresie szkolenia i egzaminow dotyczacych wyszczegolnionych tu zawodow prawniczych. Nie znajduje jednak we wniosku Naczelnej Rady Adwokackiej dostatecznie przekonujacych argumentow na rzecz tezy o nieprzydatnosci (badz ograniczonej uzytecznosci) przygotowania zawodowego potwierdzonego zdanym egzaminem sedziowskim, radcowskim oraz (z pewnymi zastrzezeniami) - prokuratorskim, a takze notarialnym do wykonywania zawodu adwokata. W sytuacji, gdy aplikacja i egzamin sedziowski przygotowuje i weryfikuje przydatnosc konkretnych osob do podjecia wysoce odpowiedzialnej funkcji sedziego, trudno byloby przyjac poglad, ze zlozenie egzaminu sedziowskiego stanowi zbyt niski wymog znajomosci prawa dla przyjecia w poczet korporacji zawodowej adwokatow.

Przy postepujacym zblizeniu rol zawodowych adwokata i radcy prawnego oraz wydluzeniu aplikacji radcowskiej (tozsamej z trwaniem aplikacji adwokackiej) nie istnieja przeslanki kwestionowania przygotowania zawodowego, jakie przynosi aplikacja radcowska potwierdzona zdanym egzaminem (radcowskim). Zasada wolnosci wyboru i wykonywania zawodu, gwarantowana w art. 65 Konstytucji, miesci mozliwosc dokonania zmiany zawodu z zachowaniem ograniczen okreslonych w ustawie.

Watpliwosci moze wzbudzic - w ocenie Trybunalu Konstytucyjnego - objecie dopuszczeniem do zawodu adwokata osob z odbyta aplikacja i zdanym egzaminem prokuratorskim oraz notarialnym, przede wszystkim ze wzgledu na istotna odmiennosc zakresu przedmiotowego ksztalcenia oraz zroznicowanie profilu powinnosci zawodowych odpowiednio: adwokata i prokuratora oraz notariusza.

W toku postepowania zainicjowanego wnioskiem osoby wymienionej w art. 66 ust. 1 pkt 2 o wpis na liste adwokatow samorzad adwokacki moze, a nawet winien badac, czy konkretna osoba ubiegajaca sie o wpis na liste adwokatow daje rekojmie nalezytego wykonywania zawodu adwokata. Trybunal Konstytucyjny stoi na stanowisku, ze mozliwy jest (takze w swietle zasady wolnosci wyboru i wykonywania zawodu, ustanowionej w art. 65 ust. 1 Konstytucji) przeplyw z jednego do innego zawodu prawniczego. Nie oznacza to jednak, ze przeplyw taki ma nastepowac automatycznie, bez oceny umiejetnosci niezbednych dla nalezytego wykonywania nowego dla danej osoby zawodu prawniczego. W warunkach obowiazywania konstytucyjnej zasady rownosci i rownego traktowania, przeslankami oceny winny byc m. in. czas trwania aplikacji, zakres przedmiotowy szkolenia oraz praktyczny kontakt z wykonywaniem danego zawodu prawniczego. Kwestie te winien rozstrzygnac jednoznacznie ustawodawca.

Nowelizacja ustawy - Prawo o adwokaturze stworzyla nowa sytuacje prawna w zakresie ubiegania sie o wpis na liste adwokatow bez odbycia aplikacji i egzaminu adwokackiego. O mozliwosc wpisu ubiegac sie obecnie moga osoby bez wymaganego uprzednio trzyletniego stazu w innym zawodzie prawniczym. Mankamentem art. 66 ust. 1 pkt 2 ustawy znowelizowanej jest brak ustawowego wymogu jakiegokolwiek stazu zawodowego, a nadto - nieokreslenie maksymalnego okresu, jaki uplynal od momentu zlozenia - przez ubiegajacego sie o wpis na liste adwokatow - innego niz adwokacki egzaminu prawniczego. Dopuszcza to ubieganie sie o wpis na liste adwokatow przez osoby, ktore uzyskaly przed wielu laty dyplom ukonczenia wyzszych studiow prawniczych i odbyly inna niz adwokacka aplikacje w calkowicie odmiennym systemie prawnym, bez jakiejkolwiek weryfikacji znajomosci aktualnie obowiazujacego prawa. Nadto umozliwia dostep do zawodu adwokata osobom bez jakiegokolwiek praktycznego doswiadczenia prawniczego, w tym - profilujacej umiejetnosci praktyczne aplikacji zakonczonej egzaminem. Sytuacja ta stwarza niebezpieczenstwo nienalezytego wykonywania zawodu. W tym zatem zakresie, jako nieodpowiadajaca wymogom art. 17 ust. 1 Konstytucji, winna byc poddana przez ustawodawce stosownej modyfikacji.

6. Dopuszczenie do egzaminu adwokackiego bez odbycia aplikacji adwokackiej (art. 66 ust. 1a pkt 2-4 ustawy znowelizowanej).

Naczelna Rada Adwokacka zarzucila art. 66 ust. 1a pkt 2-4 ustawy znowelizowanej, w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 7 lit. b ustawy nowelizujacej, niezgodnosc z art. 2 i art. 17 ust. 1 Konstytucji.

Zarzuty te dotycza dopuszczenia do egzaminu adwokackiego osob bez odbycia aplikacji adwokackiej. Naruszenie wymogow wynikajacych z art. 2 Konstytucji wnioskodawca upatruje w braku precyzji i okreslonosci wskazanych tu unormowan ustawowych. Uzasadnia to zarzut naruszenia standardu poprawnej legislacji. Natomiast zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 Konstytucji sprowadza sie do pominiecia legitymowanej konstytucyjnie pieczy nad dostepem do zawodu adwokata.

Ocena precyzji kwestionowanych postanowien art. 66 ust. 1a pkt 2-4 wymaga przypomnienia ich sformulowan. I tak: art. 66 ust. 1a pkt 2 mowi o osobach, "ktore po ukonczeniu wyzszych studiow prawniczych byly zatrudnione na podstawie umowy o prace na stanowiskach zwiazanych ze stosowaniem lub tworzeniem prawa przez okres co najmniej 5 lat w okresie nie dluzszym niz 8 lat przed zlozeniem wniosku o dopuszczenie do egzaminu adwokackiego". Z kolei przepis art. 66 ust. 1a pkt 4 dotyczy osob, "ktore po ukonczeniu wyzszych studiow prawniczych prowadzily, przez okres co najmniej 5 lat w okresie nie dluzszym niz 8 lat przed zlozeniem wniosku o dopuszczenie do egzaminu adwokackiego, dzialalnosc gospodarcza wpisana do Ewidencji Dzialalnosci Gospodarczej, jezeli przedmiot tej dzialalnosci obejmowal swiadczenie pomocy prawnej, o ktorej mowa w art. 4 ust. 1a".

Zakresem zaskarzenia przez Naczelna Rade Adwokacka objety zostal nadto art. 66 ust. 1a pkt 3 ustawy znowelizowanej. Przepis ten pozwala na dopuszczenie do egzaminu adwokackiego bez odbycia aplikacji adwokackiej osob, "ktore po ukonczeniu wyzszych studiow prawniczych wykonywaly osobiscie w sposob ciagly, na podstawie umow, do ktorych stosuje sie przepisy o zleceniu, uslugi polegajace na stosowaniu lub tworzeniu prawa przez okres co najmniej 5 lat w okresie nie dluzszym niz 8 lat przed zlozeniem wniosku o dopuszczenie do egzaminu adwokackiego".

Rozpatrujac zarzut niedostatecznej okreslonosci, a przez to - niespelnienia wymogu poprawnej legislacji, w odniesieniu do art. 66 ust. 1a pkt 2 ustawy znowelizowanej, Trybunal Konstytucyjny podziela watpliwosci co do precyzji wyodrebnienia osob "zatrudnionych na podstawie umowy o prace na stanowiskach zwiazanych ze stosowaniem lub tworzeniem prawa" przez wymagany okres co najmniej pieciu lat. Pojecie "stanowisk zwiazanych stosowaniem lub tworzeniem prawa" nie okresla rodzaju wzmiankowanej tu "wiezi" ("zwiazania") stanowiska z rozleglymi i zlozonymi procesami "tworzenia" oraz "stosowania" prawa. Okreslenie to nie precyzuje, czy chodzi o udzial merytoryczny w "tworzeniu" lub "stosowaniu" prawa, czy takze (czego nie determinuje ukonczenie wyzszych studiow prawniczych) - o zatrudnienie na stanowiskach niewymagajacych umiejetnosci prawniczych, np. w zakresie obslugi technicznej, sekretarskiej, informatycznej badz w sluzbach pomocniczych (bibliotece, elektronicznej bazie danych) instytucji tworzacych lub stosujacych prawo. Uzyte w kwestionowanym segmencie przepisu okreslenia nie sprecyzowaly dostatecznie rodzaju wykonywanych czynnosci (skali ich zwiazku merytorycznego z procesem "tworzenia" lub "stosowania" prawa). Nadto nie wykluczaja osob zatrudnionych na stanowiskach o nader waskim zakresie stosowania jednej dziedziny prawa (np. tylko celnego, podatkowego, budowlanego) i - w konsekwencji - nader waskich (fragmentarycznych) doswiadczeniach zawodowych, jesli oceniac je z perspektywy umiejetnosci, niezbednych do wykonywania zawodu adwokata.

Wskazane tu braki okreslonosci i mozliwosc dowolnej interpretacji uzasadniaja zastrzezenia co do zgodnosci art. 66 ust. 1a pkt 2 ustawy znowelizowanej z art. 17 ust. 1 Konstytucji.

Analogiczne watpliwosci nasuwa z punktu widzenia art. 2 i art. 17 ust. 1 Konstytucji art. 66 ust. 1a pkt 4 ustawy znowelizowanej. Przepis ten uprawnia do przystapienia do egzaminu adwokackiego (bez odbycia aplikacji) osoby z wyzszym wyksztalceniem prawniczym, "ktore prowadzily przez okres co najmniej 5 lat (...) dzialalnosc gospodarcza (...), jesli przedmiot tej dzialalnosci obejmowal swiadczenie pomocy prawnej (...)". Przepis ten nie wymaga jednak, by osoby prowadzace taka dzialalnosc gospodarcza musialy przez okres wskazany (a nawet - jakikolwiek) zajmowac sie osobiscie i w sposob ciagly swiadczeniem pomocy prawnej. Co wiecej, swiadczenie pomocy prawnej moglo stanowic jedynie przedmiot deklarowanej i wpisanej do ewidencji, choc niekoniecznie wykonywanej, dzialalnosci. Ujecie art. 66 ust. 1a pkt 4 mozliwosci takiej w kazdym razie nie wyklucza.

Zakres przedmiotowy art. 66 ust. 1a pkt 4 ustawy znowelizowanej pozostaje wiec - w ocenie Trybunalu Konstytucyjnego - nadmiernie elastyczny, a w kazdym razie - niedostatecznie precyzyjny. Nie spelnia przeto wymogu dostatecznej okreslonosci. W tym zakresie pozostaje w kolizji z wynikajaca z art. 2 Konstytucji zasada poprawnej legislacji.

Ponadto, dopuszczajac do zawodowego egzaminu adwokackiego osoby o niesprawdzonych obiektywnie umiejetnosciach zawodowych, z pominieciem stosownej aplikacji, ogranicza mozliwosc sprawowania w stosunku do tych osob pieczy nad nalezytym wykonywaniem przez nie zawodu (zwlaszcza bezposrednio po wpisie na liste adwokatow). W tym tez zakresie wykazuje brak zgodnosci z art. 17 ust. 1 Konstytucji.

Bardziej zlozona jest kwestia oceny zgodnosci z zasada poprawnej legislacji wyrazona przez zasade panstwa prawa (art. 2 Konstytucji), a zwlaszcza z art. 17 ust. 1 Konstytucji unormowania art. 66 ust. 1a pkt 3 ustawy znowelizowanej. Przepis ten umozliwia dopuszczenie do egzaminu adwokackiego bez uprzedniego odbycia aplikacji adwokackiej "osob, ktore po ukonczeniu wyzszych studiow prawniczych wykonywaly osobiscie w sposob ciagly, na podstawie umow, do ktorych stosuje sie przepisy o zleceniu, uslugi polegajace na stosowaniu lub tworzeniu prawa przez okres co najmniej 5 lat w okresie nie dluzszym niz 8 lat przed zlozeniem wniosku o dopuszczenie do egzaminu adwokackiego".

Tworzenie prawa pozostaje w gestii panstwowych organow prawotworczych lub tez, w odniesieniu do prawa miejscowego, w gestii organow stanowiacych samorzadu terytorialnego. Okreslenie dotyczace "wykonywania (...) uslug polegajacych na tworzeniu prawa" nie ma realnego odpowiednika w obowiazujacym systemie prawnym RP. Nie moze wystapic w rzeczywistosci panstwa prawnego, jesli rozumiec je literalnie. Wprowadzenie tego okreslenia w ustawie nowelizujacej z 30 czerwca 2005 r. jest zatem przejawem daleko posunietej niefrasobliwosci i niestarannosci jezykowej ustawodawcy. Rownie nieokreslone i potencjalnie mylace jest pojecie "uslug swiadczonych na podstawie umow, do ktorych stosuje sie przepisy o zleceniu, polegajacych na stosowaniu prawa". Stosowanie prawa (w znaczeniu scislym) jest bowiem funkcja organow wladzy publicznej.

Tym samym ustawodawca uzyl w art. 66 ust. 1a pkt 3 pojec, ktore nie znajduja odpowiednika w obowiazujacym systemie prawnym. Pozostaja one zasadniczo niejasne i mylace znaczeniowo, a przez to otwarte na dowolnosc interpretacji. W tej sytuacji unormowanie art. 66 ust. 1a pkt 3 nie spelnia podstawowych standardow poprawnej legislacji, wynikajacych z zasady panstwa prawnego (art. 2 Konstytucji). Pozostaje nadto niedookreslone znaczeniowo do tego stopnia, ze uniemozliwia sprecyzowanie zasiegu podmiotowego (kregu osob), ktore poprzez skladanie egzaminu adwokackiego aspiruja do wykonywania zawodu adwokata, ktory pozostaje pod piecza samorzadu adwokackiego. W tym zakresie unormowanie godzi w mozliwosc precyzyjnej realizacji art. 17 ust. 1 Konstytucji.

Uznanie za niezgodne z art. 2 i art. 17 ust. 1 Konstytucji art. 66 ust. 1a pkt 2-4 ustawy znowelizowanej skutkuje uznaniem za niezgodne z tymi samymi wzorcami konstytucyjnymi art. 66 ust. 1b i 1c ustawy znowelizowanej w zakresie, w jakim wystepuja one (i sa stosowane) jako przepisy zwiazkowe przy sieganiu po unormowania art. 66 ust. 1a pkt 2-4 znowelizowanej ustawy - Prawo o adwokaturze.

7. Kwestia uprawnien do formowania komisji konkursowych na aplikacje adwokacka.

Zgodnie ze stanowiskiem Trybunalu Konstytucyjnego (por. wyrok z 18 lutego 2004 r., sygn. akt P 21/02, OTK ZU nr 2/A/2004, poz. 9) proces naboru na aplikacje adwokacka (i radcowska) - jako niedotyczacy osob wykonujacych czynnosci zawodowe adwokata - pozostaje poza podmiotowymi granicami "pieczy nad nalezytym wykonywaniem zawodu", sprawowanej przez samorzad adwokacki w oparciu o art. 17 ust. 1. Konstytucji. W tym zakresie Trybunal Konstytucyjny stoi konsekwentnie na stanowisku, ze kwestia naboru do zawodow prawniczych jest kwestia publiczna. Jako taka podlega regulacji ustawowej. Realizacja dyspozycji ustawowych winna zatem spoczywac w gestii wlasciwych organow panstwowych, w tym - odpowiedzialnego przed Sejmem Ministra Sprawiedliwosci.

W odniesieniu do naboru przeprowadzonego w 2005 r. (a zatem - w czasie juz minionym) przez okregowe rady adwokackie samorzad adwokacki zachowal szereg istotnych kompetencji merytorycznych. Okregowe rady adwokackie pozostaly w 2005 r. instytucjami przeprowadzajacymi wzmiankowany tu nabor, a Naczelna Rada Adwokacka (zgodnie z art. 6 ust. 4, 5 i 7 ustawy nowelizujacej) zachowala przemozny wplyw na dobor pytan na egzamin konkursowy (w tym: przewodnictwo zespolu przygotowujacego zestaw pytan i cztery na piec miejsc w skladzie tegoz zespolu). Okregowe rady adwokackie - zgodnie z art. 6 ust. 12 ustawy nowelizujacej zachowaly - przy naborze w 2005 r. - uprawnienie do powolywania komisji konkursowych do przeprowadzenia egzaminu konkursowego dla kandydatow na aplikacje adwokacka (trzech na pieciu czlonkow) reprezentantow samorzadu adwokackiego. W tej sytuacji trudno - wbrew twierdzeniom Naczelnej Rady Adwokackiej - uznac, ze merytoryczny wplyw Ministra Sprawiedliwosci na proces naboru na aplikacje adwokacka w 2005 r. byl "przemozny". Samo zas uprawnienie do wyznaczenia terminow egzaminu konkursowego oraz terminu dodatkowego (art. 6 ust. 1 ustawy nowelizujacej, art. 75a ust. 5 ustawy znowelizowanej) nie narusza - w ocenie Trybunalu Konstytucyjnego - ustawowej pozycji samorzadu adwokackiego, a tym bardziej - pozostajac poza jej zakresem - konstytucyjnie gwarantowanej pieczy "nad nalezytym wykonywaniem zawodu".

8. Zakres stosowania art. 78 ustawy znowelizowanej.

Wnioskodawca zakwestionowal nadto zgodnosc z art. 17 ust. 1 Konstytucji postanowien art. 78 ustawy - Prawo o adwokaturze (w brzmieniu okreslonym przez art. 1 pkt 19 ustawy nowelizujacej), a nadto - dodane przez art. 1 pkt 20 ustawy nowelizujacej art. 78a-78i ustawy znowelizowanej.

Kwestionowane przepisy stanowia kompleks unormowan regulujacych zasady przeprowadzania i przebiegu egzaminu adwokackiego. W ocenie Trybunalu Konstytucyjnego stanowia one calosciowy i wewnetrznie powiazany system i jako elementy tego systemu winny byc oceniane rowniez z punktu widzenia ich konstytucyjnosci. Wskazanym tu regulacjom wnioskodawca zarzuca sprzecznosc z art. 2 Konstytucji przez to, ze naruszaja one zasady poprawnej legislacji, oraz niezgodnosc z art. 17 ust. 1 Konstytucji, gdyz odbierajac samorzadowi adwokackiemu uprawnienia do przeprowadzania egzaminu adwokackiego, naruszaja uprawnienia tego samorzadu w zakresie sprawowania pieczy nad zawodem zaufania publicznego.

Trybunal Konstytucyjny rozwazyl przede wszystkim, czy egzamin adwokacki ma status egzaminu zawodowego (jest egzaminacyjnym sprawdzianem umiejetnosci niezbednych do wykonywania zawodu adwokata), czy tez uzyskal w znowelizowanej ustawie - Prawo o adwokaturze status prawny panstwowego egzaminu prawniczego. Umiejscowienie kwestionowanych przepisow dotyczacych egzaminu adwokackiego w znowelizowanej ustawie - Prawo o adwokaturze prowadzi do uznania, w drodze wykladni systemowej - ze egzamin adwokacki (mimo zmian dotyczacych jego przebiegu) nie stracil cech egzaminu zawodowego. Za takim charakterem egzaminu adwokackiego przemawia posrednio art. 78i ustawy znowelizowanej, ktory stanowi, ze "uchwala komisji o pozytywnym wyniku egzaminu adwokackiego stanowi podstawe do wydania uchwaly o wpisie na liste adwokatow". Wpis zas na liste adwokatow umozliwia rozpoczecie wykonywania zawodu adwokata.

Okolicznosci te, a takze fakt, ze zasadniczy krag osob przystepujacych do egzaminu adwokackiego stanowia aplikanci adwokaccy, uzasadniaja potrzebe zharmonizowania trybu przeprowadzania egzaminu adwokackiego z zadaniami samorzadu zawodu zaufania publicznego, okreslonymi w art. 17 ust. 1 Konstytucji.

W kontekscie art. 17 ust. 1 Konstytucji konieczne jest zagwarantowanie organom samorzadu adwokackiego odpowiedniego wplywu na ksztaltowanie zasad odbywania aplikacji oraz na zakres merytoryczny egzaminu adwokackiego, stanowiacego sprawdzian umiejetnosci w zakresie wykonywania zawodu adwokata. Wymaga to zagwarantowania samorzadowi zawodowemu odpowiedniego uczestnictwa w okreslaniu zakresu przedmiotowego egzaminu adwokackiego, a nadto - adekwatnej reprezentacji tego samorzadu w skladzie komisji do przeprowadzenia egzaminu. Trybunal Konstytucyjny podkresla, ze nie chodzi tu o wiekszosciowy udzial przedstawicieli samorzadu adwokatow w skladzie komisji do przeprowadzenia egzaminu ani tez o taki udzial w skladzie zespolu formulujacego zestawy pytan i tematow na potrzeby egzaminu adwokackiego, calkowicie pominiety w ustawie nowelizujacej. Wymog odpowiedniego (adekwatnego) udzialu winien byc rozumiany jako gwarancja uczestniczenia w dzialaniach merytorycznych zwiazanych z okresleniem zakresu egzaminu adwokackiego, a ponadto - zgodnie z natura egzaminu - sprawdzenia umiejetnosci zawodowych, predysponujacych do wykonywania zawodu adwokata. Winien on ponadto odpowiadac zasadzie samorzadnosci, tj. ksztaltowania przez samorzad zawodowy, jego reprezentacji w skladach wspomnianych tu cial kolegialnych (zespolu ustalajacego zestaw pytan na potrzeby egzaminu oraz komisji do przeprowadzenia egzaminu). Wykonywanie przez samorzad zawodowy adwokatow funkcji okreslonych w art. 17 ust. 1 Konstytucji wymaga ponadto uczestnictwa przedstawicieli samorzadu w postepowaniu odwolawczym po przeprowadzeniu egzaminu adwokackiego.

W zakresie, w jakim unormowanie art. 78 znowelizowanej ustawy nie uwzglednia wskazanych tu wymogow, ogranicza ono mozliwosc pelnej realizacji funkcji samorzadu zawodowego adwokatow, okreslonych w art. 17 ust. 1 Konstytucji, a zwlaszcza - sprawowania pieczy nad nalezytym wykonywaniem zawodu i przygotowaniem do niego. Uzasadnia to zarzut braku koherencji unormowan art. 78 ustawy znowelizowanej z art. 17 ust. 1 Konstytucji.

Trybunal Konstytucyjny podkresla w tym miejscu, ze nie wyklucza innej postaci egzaminow dopuszczajacych do wykonywania zawodow prawniczych, w tym: jedno - lub dwustopniowego panstwowego egzaminu prawniczego. Przy tej formule egzaminu rola organow panstwowych bylaby decydujaca.

To potencjalne rozwiazanie wymagaloby jednak wyraznie sformulowanej (a nie tylko - dorozumianej) decyzji ustawodawcy oraz ulokowania przepisow o panstwowym egzaminie (egzaminach) prawniczym (prawniczych) w odrebnej ustawie. Laczyloby sie to jednak z kompleksowa zmiana systemu przygotowania do zawodow prawniczych. Reforma taka musialaby tez uwzgledniac zasade rownego dostepu do tych zawodow, jako konsekwencje zasady rownego traktowania ubiegajacych sie o ten dostep.

W aktualnym stanie prawnym istotna przeszkoda do takiego uksztaltowania egzaminu adwokackiego jest art. 78 ust. 3 ustawy znowelizowanej. Przepis ten stanowi "Egzamin adwokacki polega na sprawdzeniu przygotowania prawniczego osoby przystepujacej do egzaminu adwokackiego (...) do samodzielnego i nalezytego wykonywania zawodu adwokata (...)". Znowelizowana ustawa podtrzymuje - z woli ustawodawcy - status egzaminu adwokackiego jako egzaminu weryfikujacego przygotowanie umiejetnosci skladajacych ten egzamin do wykonywania zawodu adwokata. Uzasadnia to objecie zakresu tego egzaminu piecza samorzadu adwokackiego. W rezultacie zas uzasadnia zarzut sprzecznosci w odniesieniu do art. 78 ust. 1 i 6 oraz art. 78i ust. 2 i 3 ustawy znowelizowanej z art. 17 ust. 1 Konstytucji.

Jednoczesnie wobec braku wskazania przez wnioskodawce (takze w pismie przygotowawczym z 11 kwietnia 2006 r.) przeslanek zarzutu naruszenia przez art. 78 ust. 2, 3, 4, 5 i 7, art. 78a-h oraz art. 78i ust. 1 i 4 ustawy znowelizowanej art. 2 Konstytucji, Trybunal Konstytucyjny uznal wspomniany zarzut za niedostatecznie uzasadniony.

9. Kwestia zasad przeprowadzania egzaminu adwokackiego w 2005 r. i 2006 r. (zagadnienia intertemporalne i zasada rownosci).

Trybunal Konstytucyjny rozpatrzyl rowniez zarzut naruszenia przez art. 5 ustawy nowelizujacej zasad wynikajacych z art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji. Wnioskodawca uzasadnia ten zarzut twierdzeniem, ze kwestionowany przepis prowadzi do nierownego traktowania osob bedacych w tej samej sytuacji prawnej (aplikantow adwokackich odbywajacych ostatni rok aplikacji). Przewiduje bowiem zdawanie przez czesc z nich egzaminu adwokackiego na zasadach obowiazujacych przed dniem wejscia w zycie ustawy nowelizujacej ustawe - Prawo o adwokaturze, przez czesc zas na zasadach okreslonych w ustawie nowelizujacej.

Sformulowany tu zarzut nie jest - w ocenie Trybunalu - zasadny. Ustawa nowelizujaca jednoznacznie odroznila aplikantow adwokackich (a takze radcowskich i notarialnych), ktorych termin egzaminu zawodowego przypada na rok 2005, od pozostalych przystepujacych do egzaminu, ktorego termin jest pozniejszy. Do pierwszej grupy przystepujacych do egzaminu nakazuje stosowac zasady dotychczasowe, do drugich - zasady po nowelizacji.

Ustawodawca ma prawo okreslic termin wejscia w zycie ustawy nowelizujacej i moment, od ktorego jest ona stosowana. Zbiorowosc aplikantow adwokackich, ktorym termin egzaminu przypadl na rok 2005, moze byc traktowana jako odmienna od zbiorowosci aplikantow, dla ktorych termin egzaminu przypada na okres po 31 grudnia 2005 r. Do obu tych grup aplikantow moga byc zastosowane zroznicowane zasady przeprowadzania egzaminu. Nawet w przypadku aplikantow rozpoczynajacych aplikacje w okresie obowiazywania dotychczasowych zasad trudno byloby uzasadnic (np. w oparciu o zasade ochrony praw nabytych) prawo do zdawania egzaminu - w terminie po wejsciu w zycie nowych unormowan - na zasadach dotychczasowych. Nie wyklucza to slusznosci postulatu wzglednej stabilnosci wspomnianych zasad, podzielanego przez Trybunal Konstytucyjny.

Trybunal Konstytucyjny w tej sytuacji nie uznaje zasadnosci zarzutu naruszenia przez art. 5 ustawy nowelizujacej zasady rownego traktowania (art. 32 ust. 1 Konstytucji). Wobec braku wskazania przez wnioskodawce zakresu oraz przeslanek naruszenia przez kwestionowany przepis art. 2 Konstytucji (i braku merytorycznego uzasadnienia tego zarzutu), Trybunal Konstytucyjny nie moze oceniac zasadnosci zarzutu niezgodnosci art. 5 ustawy nowelizujacej z art. 2 Konstytucji.

10. Zagadnienie odplatnosci za odbywanie aplikacji adwokackiej i przystapienie do egzaminu adwokackiego (art. 76b ustawy znowelizowanej).

Wada prawna regulacji zawartej w art. 76b ustawy znowelizowanej (dodanym na podstawie art. 1 pkt 17 ustawy nowelizujacej) pozostaje brak przepisow przejsciowych. Dotyczy to przepisow, ktore regulowalyby kwestie odplatnosci aplikacji adwokackiej aplikantow, ktorzy rozpoczeli aplikacje przed dniem wejsciem w zycie ustawy nowelizujacej. Wada ta czyni zasadnym zarzut naruszenia przez kwestionowana regulacje art. 2 Konstytucji wskutek niedostatecznej ochrony "interesow w toku".

Z tego powodu Trybunal Konstytucyjny uznaje art. 76b ustawy - Prawo o adwokaturze za niezgodny z wynikajacymi z art. 2 Konstytucji wymogami poprawnej legislacji oraz ochrony "interesow w toku".

11. Glowne przeslanki umorzenia postepowania.

Wnioskodawca nie przytoczyl argumentow uzasadniajacych dostatecznie niezgodnosc z Konstytucja przepisow art. 78 ust. 2, 3, 4, 5 i 7, art. 78a-h oraz art. 78i ust. 1 i 4 znowelizowanej ustawy - Prawo o adwokaturze z punktu widzenia przywolanego wzorca kontroli konstytucyjnosci (tj. art. 17 ust. 1 Konstytucji).

Ze wzgledu na dokonane podczas rozprawy cofniecie przez wnioskodawce wniosku, w zakresie zbadania zgodnosci art. 6 i art. 10 ustawy nowelizujacej z art. 2 Konstytucji, Trybunal Konstytucyjny postanowil umorzyc postepowanie w tym przedmiocie.

12. Odroczenie utraty mocy obowiazujacej przepisow dotyczacych pozbawienia samorzadu adwokackiego wplywu na ustalanie zasad skladania egzaminu adwokackiego i skladu komisji do przeprowadzenia egzaminu adwokackiego oraz przepisu przewidujacego swiadczenie pomocy prawnej przez osoby posiadajace wyzsze wyksztalcenie prawnicze.

Utrata mocy obowiazujacej uznanego za niezgodny z Konstytucja art. 1 pkt 5 lit. b ustawy nowelizujacej, zmieniajacego brzmienie art. 58 pkt 12 lit. b ustawy znowelizowanej - Prawo o adwokaturze, w zakresie, w jakim pozbawil samorzad adwokacki wplywu na ustalanie zasad skladania egzaminu adwokackiego, odpowiedniego do sprawowanej pieczy nad nalezytym wykonywaniem zawodu adwokata, powoduje koniecznosc nowego uregulowania tej kwestii. Podobna sytuacja dotyczy uznanych za niezgodne z Konstytucja przepisow ustawy znowelizowanej - Prawo o adwokaturze, w tym: art. 4 ust. 1a, dodanego na podstawie art. 1 pkt 1 ustawy nowelizujacej, przewidujacego swiadczenie pomocy prawnej przez osoby posiadajace wyzsze wyksztalcenie prawnicze, jak rowniez art. 78 ust. 1 i 6, w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 19 ustawy nowelizujacej, i art. 78i ust. 2 i 3, dodanego na podstawie art. 1 pkt 20 ustawy nowelizujacej, odnoszacych sie do zasad formowania skladu komisji do przeprowadzenia egzaminu adwokackiego.

Utrata mocy obowiazujacej przez wskazane tu przepisy powoduje koniecznosc ustanowienia nowych unormowan ustawowych, a ich brak moglby prowadzic do czasowej niemoznosci odbycia egzaminow adwokackich oraz rozpoczecia i prowadzenia aplikacji adwokackiej. Do momentu wejscia w zycie nowych przepisow postepowanie zwiazane z przeprowadzaniem egzaminow adwokackich prowadzone byc winno w calosci na podstawie dotychczas obowiazujacych unormowan. Jest to bowiem konieczne dla ochrony "interesow w toku" uczestnikow tego postepowania.

Z tych wzgledow Trybunal Konstytucyjny na podstawie art. 190 ust. 3 Konstytucji odracza termin utraty mocy obowiazujacej przywolanych tu przepisow, biorac takze pod uwage tempo prac ustawodawczych w Sejmie i w Senacie oraz ewentualna potrzebe ustalenia zasad skladania egzaminu adwokackiego i uformowania skladu komisji egzaminacyjnych z szerszym udzialem samorzadu adwokackiego, a nadto - termin rozpoczecia roku budzetowego.

Z przytoczonych wzgledow Trybunal Konstytucyjny orzekl jak w sentencji.

| ISO-Latin2 |   
| Rzeczpospolita | Archiwum | Serwis Ekonomiczny | Serwis Prawny | Cennik | Regulamin | Serwis WAP | Prenumerata
| Reklama | English/Deutsch | O nas | Praca i staze | Zglaszanie uwag | Kontakt |
© Copyright by Presspublica Sp. z o.o.