Co czeka podatników VAT po 1 maja 2004 r.

Zmiany liczne, lecz nie zawsze na korzyść

Choć nad nową ustawą o podatku od towarów i usług - dostosowującą polskie przepisy do regulacji unijnych - trwają prace w Sejmie, przedsiębiorcy już dziś chcieliby wiedzieć, jakie zmiany czekają ich po wejściu w życie nowych przepisów, czyli od 1 maja 2004 r. Mówiono o tym podczas niedawnej konferencji "VAT - szanse i zagrożenia dla polskiego podatnika po wejściu Polski do Unii Europejskiej" zorganizowanej w Warszawie przez Ernst & Young i "Przegląd Podatkowy".

Oddziały przestaną być podatnikiem

Przede wszystkim zmieni się definicja podatnika. Będzie nim osoba prowadząca samodzielnie działalność gospodarczą, bez względu na cel czy rezultaty tej działalności. Pojęcie działalności gospodarczej też zostanie zdefiniowane dla celów VAT (obejmować będzie również wykorzystywanie w sposób ciągły dla celów zarobkowych towarów lub dóbr niematerialnych).

Dotychczasowi podatnicy (czyli ci, którzy zarejestrowali się na VAT do 31 grudnia 2004 r. i zgłosili, że będą składać deklaracje VAT) nadal będą uważani za czynnych (a więc niekorzystających ze zwolnienia) podatników VAT, bez konieczności potwierdzania tego faktu przez urząd skarbowy. Wyjątek dotyczy oddziałów osoby prawnej samodzielnie sporządzających bilans. One utracą status podatnika VAT, a co za tym idzie możliwość odrębnego - od macierzystej firmy - rozliczania się z tego podatku.

Przedsiębiorcy, którzy będą chcieli kupować lub sprzedawać towary w innych państwach UE (czyli według nowej terminologii dokonywać wewnątrzwspólnotowego nabycia lub wewnątrzwspólnotowej dostawy towarów), muszą uzyskać status unijnego podatnika VAT, składając zgłoszenie rejestracyjne. W transakcjach tych będą musieli posługiwać się specjalnym numerem identyfikacyjnym (NIP z prefiksem PL).

VAT również od gruntów

Choć katalog czynności opodatkowanych według nowej ustawy wydaje się węższy niż teraz obowiązujący, to jednak podatek VAT obejmie zdecydowanie więcej czynności niż obecnie. Wynika to m.in. z nowych definicji dostawy towarów i usług. Towarami będą np. grunty (dotąd wyłączone z VAT), z tym że opodatkowaniu podlegać będą tylko grunty budowlane oraz przeznaczone pod zabudowę (pozostałe grunty niezabudowane będą zwolnione z VAT). Dostawą towaru, a nie usługą będzie sprzedaż na podstawie umowy komisu oraz leasing lub umowa o podobnym charakterze zawarta na czas określony, jeżeli strony w umowie zadecydują o tym, że nastąpi przeniesienie własności towaru po jej zakończeniu.

Z opodatkowania wyłączone będą natomiast próbki i upominki o niewielkiej wartości - 50 zł dla jednej osoby w roku, łącznie nie więcej niż 0,125 proc. rocznej sprzedaży - co zdaniem Grażyny Młynarczyk, menedżera w spółce doradztwa podatkowego Ernst & Young, jest tak niską kwotą, że przepis, który to reguluje, w zasadzie pozostanie martwym.

Definiując usługi, nowa ustawa nie będzie już odsyłać do klasyfikacji statystycznych. Świadczeniem usług będzie każda transakcja, która nie może być uznana za dostawę towarów - także przeniesienie praw do wartości niematerialnych i prawnych, np. know-how (w tym na podstawie licencji) i transakcje finansowe.

Pojawią się też nowe czynności opodatkowane - wewnątrzwspólnotowe nabycie i wewnątrzwspólnotowa dostawa towarów, będące odpowiednikami importu i eksportu towarów z terytorium innych państw UE.

W kraju czy za granicą

Wiele trudności, zwłaszcza przy transakcjach międzynarodowych, sprawia obecnie ustalenie miejsca, gdzie dana czynność powinna być opodatkowana - w Polsce czy za granicą. Nowe przepisy będą to ściśle regulować. I tak zasadą ogólną przy świadczeniu usług będzie opodatkowanie według miejsca siedziby usługodawcy. Wyjątki od niej dotyczą np. usług niematerialnych (tu decyduje miejsce siedziby usługobiorcy), transportowych (ważne jest miejsce faktycznego wykonania usługi) czy związanych z nieruchomościami (decyduje miejsce położenia nieruchomości).

Podatnicy już dziś muszą przeanalizować zawarte przez siebie umowy o świadczenie usług właśnie pod tym kątem. Może się bowiem okazać, że będą one opodatkowane nie jak dotychczas w Polsce, ale w którymś z krajów UE. Wówczas trzeba będzie zarejestrować się w tym państwie jako podatnik VAT - wyjaśniła Grażyna Młynarczyk. Może też być odwrotnie - choć do tej pory import danej usługi nie podlegał opodatkowaniu w Polsce, to po 1 maja 2004 r. trzeba będzie rozliczyć VAT z tego tytułu.

Warto też zorientować się w przepisach VAT obowiązujących w kraju kontrahenta. Prawo lokalne może bowiem przewidywać możliwość rozliczenia podatku przez nabywcę usługi. Dlatego, mimo że miejscem opodatkowania usługi wykonanej przez polską firmę będą np. Niemcy, zobowiązanym do zapłaty podatku może być nie polski usługodawca, ale usługobiorca niemiecki. Nie wszystkie kraje UE zdecydowały się jednak na wprowadzenie takich zasad. W wielu wypadkach obowiązek rejestracji na VAT za granicą będzie więc nieunikniony.

Transakcji opodatkowanych w innych krajach UE nie trzeba będzie wykazywać w polskiej ewidencji VAT ani dokumentować fakturami. Ponieważ jednak ich wartość będzie uwzględniana w obrocie dającym prawo do odliczenia VAT naliczonego, warto prowadzić ich odrębną ewidencję.

Rabat czasowo nieograniczony

Zmiany, choć niewielkie, szykują się też w sposobie obliczenia podstawy opodatkowania, czyli obrotu. Obrót powiększą dotacje, subwencje i dopłaty związane z dostawą. Pomniejszą go natomiast rabaty, i to nie tylko te przyznane w ciągu jednego roku, jak obecnie. Z korzyścią dla podatników zrezygnowano tu z jakiegokolwiek ograniczenia czasowego - rabaty udzielone nawet po roku będą uprawniały do korekty podstawy opodatkowania.

Jeśli należność za towar lub usługę zostanie określona w naturze lub strony w ogóle jej nie określą, podstawą opodatkowania będzie wartość rynkowa świadczenia. Przy bezpłatnym wydaniu towarów lub świadczeniu usług nie w celach działalności gospodarczej (np. na potrzeby osobiste) podstawą opodatkowania będzie cena nabycia lub koszt wytworzenia towaru bądź usługi. Obecna praktyka znajdzie więc potwierdzenie w przepisach.

Krótszy termin odliczenia

Przedsiębiorcy, którzy będą prowadzić działalność opodatkowaną VAT za granicą, uzyskają prawo do odliczenia VAT naliczonego przy zakupach związanych z transakcjami zagranicznymi od polskiego podatku należnego (pod warunkiem że transakcje te ze swej natury są opodatkowane, tzn. trzeba by było zapłacić od nich polski VAT, gdyby zostały wykonane w kraju). Istotną niekorzystną różnicą w stosunku do stanu obecnego będzie prawdopodobnie skrócenie terminu do odliczenia VAT tylko do jednego miesiąca - tego, w którym przedsiębiorca otrzyma fakturę lub dokument celny (projekt przewiduje takie rozwiązanie, ale być może w trakcie prac sejmowych to się zmieni). Obecnie co do zasady obowiązuje termin dwumiesięczny (podatnik ma do wyboru miesiąc otrzymania faktury bądź miesiąc następny). W zamian pozwolono podatnikom, którzy z różnych przyczyn nie dotrzymają ustawowego terminu do odliczenia, na korektę deklaracji VAT w okresie 5 lat (pod warunkiem jednak uregulowania całej należności wynikającej z błędnie rozliczonej faktury). Teraz termin na dokonanie takiej korekty wynosi zaledwie 12 miesięcy.

Korzyść odniosą importerzy usług, którzy będą mogli odliczyć podatek naliczony z tytułu importu usług w miesiącu powstania obowiązku podatkowego z tego tytułu (a nie jak obecnie dopiero w miesiącu następnym).

Faktury i sprawozdania

Nowa ustawa o VAT nie reguluje zasad wystawiania faktur - te będą określone w rozporządzeniach ministra finansów. Zgodnie z regulacjami unijnymi polscy podatnicy powinni uzyskać możliwość wystawiania i przechowywania faktur w formie elektronicznej. Będzie też możliwe samofakturowanie, czyli wystawianie faktur przez nabywcę. Jest to rozwiązanie korzystne dla podatników, którzy mają wielu dostawców bądź wiele dostaw ciągłych od jednego dostawcy. Pozwoli na lepszą kontrolę nad fakturami (lepiej wystawić fakturę samemu, niż otrzymywać od kontrahentów kilka tysięcy faktur w różnym formacie i w różnych terminach). W świetle VI dyrektywy powinien też być zniesiony obowiązek podpisywania faktury przez nabywcę.

Podatnikom VAT dokonującym transakcji z kontrahentami w innych krajach UE przybędą nowe obowiązki sprawozdawcze. Raz na kwartał będą składać informacje podsumowujące, zawierające dane o wszystkich transakcjach wewnątrzunijnych, a raz w miesiącu sprawozdanie statystyczne Intrastat.

ANNA KOLEśNIK