Centrum Analiz Społeczno-Ekonomicznych
Fundacja Naukowa
Cykl seminariów
CASE-Rzeczpospolita-Ministerstwo Gospodarki
nt. innowacji w polskim przemyśle

Finansowanie innowacyjnych MSP: Czy pieniądze i innowacyjne idee spotykają się w Polsce?

• "Jest kapital, nie ma innowacji" - artykuł Zbigniewa Zwierzchowskiego
• Inwestycje w sektorach innowacyjnych w Polsce - analiza porównawcza
• Wspieranie małych i średnich przedsiębiorstw - Mirosław Marek
• Teksty wprowadzające
• Stanowiska uczestników
• Podsumowanie i wnioski końcowe

Tezy wprowadzające

Szybki wzrost liczby małych, prywatnych firm w Polsce na początku lat 90-tych należy zaliczyć do najważniejszych osiągnięć polskiej transformacji. Do 1996 r. istniało w naszym kraju 2,4 mln małych i średnich przedsiębiorstw (tzn. firm zatrudniających do 250 osób), które zatrudniały prawie 60% wszystkich pracujących (z wyłączeniem pracujących w rolnictwie, leśnictwie oraz rybołóstwie) i wytwarzały ok. 40% PKB. Warto nadmienić, że firmy te w latach 1990-1994 stworzyły 1,5 mln nowych miejsc pracy.

Podobną sytuacja miała miejsce także w innych krajach Europy Środkowo-Wschodniej, gdzie od czasu transformacji gospodarczej bardzo dynamicznie rósł sektor małych i średnich przedsiębiorstw - zwłaszcza mikroprzedsiębiorstw (czyli firm zatrudniających do 5 osób). Nie wszyscy jednak entuzjastycznie przyjmują te dane. Wielu znawców problematyki funkcjonowania sektora MŚP uważa, że jego wzrost był niezrównoważony, co oznacza że powstała zbyt duża liczba zbyt małych firm o małym potencjale wzrostowym. Wg nich duża liczba firm, szczególnie w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych, wynikała z niekorzystnych dla pracobiorców oraz pracodawców uwarunkowań fiskalnych oraz nieelastycznego kodeksu pracy, podczas gdy małych i średnich innowacyjnych firm z obiecującym potencjałem rozwojowym było zdecydowanie zbyt mało. Obecna sytuacja sektora MŚP potwierdza te spostrzeżenia. Wg badań GUS oraz PARP polski sektor MŚP charakteryzuje się niezwykle niskim poziomem innowacyjności w porównaniu nie tylko z krajami UE, ale również z wybranymi krajami Europy Środkowej.

Dlaczego tak się dzieje? Powodów może być wiele. Bardzo prawdopodobną przyczyną jest fakt zbyt małej podaży pomysłów innowacyjnych, które mogą służyć do zakładania nowych perspektywicznych firm w sektorach o dużym potencjale wzrostowym. Czwarte seminarium z naszego cyklu poświęcone będzie kwestii dostosowania polskiej nauki w zakresie komercjalizacji działalności badawczo- rozwojowej w Polsce oraz zakresu w jakim sektor B+R odpowiada na potrzeby sektora przedsiębiorstw. Z całą pewnością przyczyny należy również szukać w niskich zdolnościach menedżerskich i słabej znajomości innowacyjnych technik zarządczych wśród właścicieli i prezesów małych i średnich firm, co jest kolejną istotną barierą w ich ekspansji rynkowej. Jednak jednym z najważniejszych czynników blokujących rozwój krajowego sektora MŚP, a małych innowacyjnych firm w szczególności, w powszechnej opinii przedstawicieli administracji rządowej, organizacji wspomagających rozwój MŚP oraz samych przedsiębiorców jest trudność oraz wysoki koszt pozyskiwania środków na finansowanie procesów rozwojowych. Opinie te znajdują potwierdzenie w literaturze. Przykładem jest analiza porównawcza poziomu innowacyjności 6 państw kandydujących (w tym Polski) przeprowadzona na zlecenie Komisji Europejskiej w ramach zakończonego V Programu Ramowego. W opracowaniu pt. "Innovation policy issues in 6 candidate countries: the challenges", przygotowanym w 2001 roku, autorzy zwracają uwagę, że do najważniejszych barier rozwoju innowacyjności w naszym kraju zaliczyć należy ogólny problem dostępu do kapitału wynikający ze "sztywności" krajowego systemu bankowego oraz fakt, że fundusze venture capital dostępne są jedynie dla finansowania dużych przedsięwzięć.

Na całym świecie małe firmy mają o wiele większe trudniejszy dostęp do kredytu komercyjnego niż firmy duże. Wynika to z asymetrii informacji, która powoduje, że brak historii kredytowej lub zbyt krótki okres operowania na rynku nie pozwala bankowi oszacować za pomocą standardowych narzędzi stopnia ryzyka kredytowego dla nowych firm, co już na samym początku powoduje wzrost kosztu oceny rzetelności kredytowej firmy (o ile wniosek jest jeszcze dalej rozpatrywany przez kredytodawcę). Warto podkreślić, że małe firmy z reguły występują do banków o znacznie niższe środki niż firmy duże, co przy takich samych procedurach i nakładzie czasu potrzebnym na rozpatrywanie wniosków kredytowych powoduje, że udzielenie kredytów małym firmom jest jeszcze dodatkowo bardziej nieopłacalne. Trudności te spotęgowane są w przypadku małych firm innowacyjnych, co wynika z faktu, że tego typu działalność obarczona jest dodatkowo ryzykiem technologicznym i dodatkowym ryzykiem rynkowym (firmy innowacyjne operują z reguły na nowych rynkach, których kierunek oraz tempo rozwoju jest bardzo trudne do oszacowania). Wszystko to powoduje, że konserwatywne instytucje finansowe jakimi są banki, nie są zainteresowane finansowaniem małych innowacyjnych i nowopowstałych firm.

Jak pokazuje dotychczasowe doświadczenie, o wiele bardziej odpowiednią formą finansowania tego typu działalności są inwestycje kapitałowe o podwyższonym ryzyku (tzw. venture capital - kapitał lokowany w przedsięwzięciach obarczonych wysokim ryzykiem, ale rokujących o wiele wyższą niż przeciętną, rynkową stopę zwrotu z inwestycji ) oraz specjalnie projektowane schematy wsparcia dla tego typu inwestycji finansowane przez środki publiczne (np. inkubatory firm innowacyjnych).

O wiele skuteczniejszym narzędziem finansowania małych, innowacyjnych projektów, szczególnie w wysoko rozwiniętych gospodarkach rynkowych, wydaje się być finansowanie za pomocą funduszy typu venture capital. Nie jest to już tak oczywiste w przypadku krajów, w których proces wykształcania mechanizmów rynkowych nie został zakończony (a do takich należy zaliczyć polską gospodarkę). Spostrzeżenia te potwierdzają dane z ostatniego raportu PricewaterhouseCoopers pt. "Money for Growth: The European Technology Investment Report 2001". Sektor venture capital jest szczególnie rozwinięty w krajach anglosaskich (zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych). W 2001 roku wartość inwestycji typu private equity w USA wyniosła 31,7 mld USD, podczas gdy w Europie jedynie 7,4 mld USD. Dla porównania w 2001 roku w Polsce inwestycje tego typu (inwestycje venture capital) wyniosły jedynie 31 milionów USD (na Węgrzech 60 milionów).

Warto odnotować, że rok wcześniej fundusze inwestycyjne zainwestowały w Polsce w sektory wysokich technologii 89 milionów USD, czyli trzykrotnie więcej niż rok później. Spadek inwestycji w Polsce technologii można częściowo tłumaczyć powszechną dekoniunkturą na światowych rynkach, która wystąpiła w sektorach wysokich technologii (w Europie w 2001 roku w porównaniu do 2000 roku nastąpił spadek inwestycji o 36%, a w USA o ponad 50%), jednak skala tego spadku musi budzić niepokój.

Celem drugiego seminarium będzie więc dyskusja poświęcona problemom finansowania rozwoju małych, innowacyjnych firm w Polsce. Główne zagadnienia, które chcemy omówić w podczas seminarium to:

• Czy obecny rynek venture capital w Polsce jest wystarczający do zaspokajania istniejących potrzeb? Czy więcej jest pieniędzy, czy więcej projektów wartych finansowania?
• Czy pomysłodawcy projektów docierają do tych pieniędzy? Jeśli nie, to dlaczego?
• Na które technologie przeznacza się pieniądze w Polsce i od czego to zależy - czy venture capital w Polsce ma własną strategię, przystosowaną do lokalnych możliwości i specyfiki?
• Jaka jest rola banków i innych instytucji finansowych oraz rynku kapitałowego (giełdy, Centralnej Tabela Ofert) w finansowaniu rozwoju małych, innowacyjnych firm w Polsce?
• Jaka jest rola jednostek administracji państwowej we wspomaganiu finansowania małych innowacyjnych firm?

Tezy do dyskusji

Oto dwie hipotezy badawcze (oraz pewne wynikające z nich pytania) dotyczące finansowania innowacyjnej działalności sektora MŚP:

• Jednym z powodów braku bardziej rozwiniętego rynku funduszy typu venture capital w Polsce jest fakt, że do 1998 r. brakowało obowiązujących przepisów regulujących działanie zamkniętych funduszy inwestycyjnych. W momencie kiedy przepisy zaczęły funkcjonować, polska gospodarka zaczęła wytracać dynamikę swojego wzrostu, aby w 2001 roku wejść w okres zdecydowanego spowolnienia wzrostu gospodarczego. W związku z powyższym, na dynamiczny rozwój funduszy typu venture capital trzeba będzie czekać do momentu wejścia na nową długookresową ścieżkę wzrostu gospodarczego.
• Biorąc pod uwagę postępującą globalizację (w tym w szczególności globalizację rynków finansowych) można założyć, że nie ma problemów z gromadzeniem kapitału. Problem pojawia się po stronie podaży projektów, a w szczególności ich odpowiedniego przygotowania pod kontem podjęcia przez fundusze decyzji o ich finansowaniu. Jeżeli tak rzeczywiście jest (a mamy podstawy, bazując na naszych obserwacjach, sądzić, że taka sytuacja ma miejsce), to jakie są powody tego stanu rzeczy? Czy rzeczywiście brakuje w Polsce pomysłów o wysokiej atrakcyjności komercyjnej? Czy też może brakuje programów rządowych i instytucji publicznych (organizacji typu centra transferu technologii) pośredniczących między twórcami innowacyjnych pomysłów a dostawcami kapitału?